Dava Şartları ve Dava Çeşitleri
Dava şartlarını ve bunların incelenmesini, ilk itirazları, eda, tespit ve inşaî davaları, kısmi davayı, davaların yığılmasını, terditli ve seçimlik davayı açıklar.
Dava şartları
Dava şartları, davanın esasına girilmeden önce incelenen ve eksikliği hâlinde esasa geçilmesini engelleyen koşullardır. HMK m. 114/1 bunları sınırlı biçimde sayar: Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması, yargı yolunun caiz olması, mahkemenin görevli olması, kesin yetki hâlinde yetkili bulunması, taraf ve dava ehliyeti, dava takip yetkisi, vekilin davaya vekâlet ehliyeti ve usulüne uygun vekâletnamesi, gider avansının yatırılmış olması, teminat gösterilmesi, hukuki yarar, derdestlik bulunmaması ve kesin hüküm oluşmamış olması. Diğer kanunlarda yer alan dava şartları saklıdır (HMK m. 114/2). Dava şartları kamu düzenindendir; mahkeme bunları re'sen gözetir ve taraflar her zaman ileri sürebilir. Bu nitelik, dava şartlarını ilk itirazlardan ayırır: ilk itirazlar yalnızca cevap dilekçesinde ileri sürülebilir.
Dava şartlarının incelenmesi
Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır (HMK m. 115/1). Noksanlık tespit edilirse davanın usulden reddine karar verilir; ancak noksanlığın giderilmesi mümkünse tamamlanması için kesin süre verilir (HMK m. 115/2). Dava şartı noksanlığı esasa girilmeden fark edilmemiş ve hüküm anında giderilmişse, başlangıçtaki noksanlıktan ötürü dava usulden reddedilemez (HMK m. 115/3). Bu hüküm, şekil kurallarının hakkın özünü gölgelemesini önler. Usulden ret kararı esastan retten farklıdır: usulden ret, davanın esası hakkında bir hüküm kurmaz ve kural olarak kesin hüküm oluşturmaz. Dava şartlarının sırası da önemlidir: önce mahkemenin kendisine ilişkin şartlar, sonra taraflara ilişkin şartlar, en son dava konusuna ilişkin şartlar incelenir.
İlk itirazlar
İlk itirazlar, dava şartlarından farklı olarak yalnızca taraflarca ve süresinde ileri sürülebilen usul engelleridir. HMK m. 116/1 bunları sayar: kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı. Kanun koyucu zamanla ilk itiraz sayısını azaltmış, bazı itirazları yürürlükten kaldırmıştır. İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenemez (HMK m. 117/1). İlk itirazlar dava şartlarından sonra incelenir (HMK m. 117/2) ve ön sorunlar gibi karara bağlanır (HMK m. 117/3). Bu sıra, dava şartlarının kamu düzeni, ilk itirazların ise taraf tasarrufu niteliğinde olmasının doğal sonucudur.
Eda, tespit ve inşaî davalar
Dava çeşitleri, talep edilen hukuki himayenin niteliğine göre belirlenir. Eda davası yoluyla mahkemeden, davalının bir şeyi vermeye veya yapmaya yahut yapmamaya mahkûm edilmesi talep edilir (HMK m. 105/1). Tespit davası yoluyla, bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesi istenir (HMK m. 106/1). Tespit davası açanın hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunmalıdır ve maddi vakıalar tek başlarına tespit davasının konusunu oluşturamaz (HMK m. 106/2-3). İnşaî dava yoluyla ise yeni bir hukuki durum yaratılması, mevcut durumun içeriğinin değiştirilmesi veya ortadan kaldırılması talep edilir (HMK m. 108/1). Boşanma, iptal ve mirasın reddi davaları inşaî davaya örnektir. Belirsiz alacak davası 16/7/2026 tarihli değişiklikle yürürlükten kaldırılmıştır; güncel metinde bu dava türü yoktur.
Kısmi dava ve davaların yığılması
Talep konusunun niteliği itibarıyla bölünebilir olduğu durumlarda, sadece bir kısmı da dava yoluyla ileri sürülebilir (HMK m. 109/1). Kısmi dava açılması, talep konusunun geri kalan kısmından feragat edildiği anlamına gelmez (HMK m. 109/3). 2026 değişikliğiyle eklenen hükme göre, alacağın sadece bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusu, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir (HMK m. 109/4). Davaların yığılmasında, davacı aynı davalıya karşı olan, birbirinden bağımsız birden fazla asli talebini aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir; bunun için taleplerin tamamının aynı yargı çeşidi içinde yer alması ve tümü bakımından ortak yetkili bir mahkemenin bulunması şarttır (HMK m. 110/1).
Terditli, seçimlik ve topluluk davaları
Terditli davada davacı, aynı davalıya karşı birden fazla talebini aralarında aslilik-ferîlik ilişkisi kurmak suretiyle aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir; talepler arasında hukuki veya ekonomik bir bağlantı bulunmalıdır (HMK m. 111/1). Mahkeme, asli talebin esastan reddine karar vermedikçe fer'î talebi inceleyemez ve hükme bağlayamaz (HMK m. 111/2). Seçimlik davada, seçim hakkı kendisine ait olan borçlu veya üçüncü kişi bu hakkı kullanmaktan kaçınırsa alacaklı seçimlik dava açabilir; mahkeme talebi yerinde görürse seçimlik mahkûmiyet hükmü verir (HMK m. 112/1-2). Topluluk davasında dernekler ve diğer tüzel kişiler, statüleri çerçevesinde üyelerinin veya mensuplarının menfaatlerini korumak için kendi adlarına dava açabilir (HMK m. 113/1). Bu dava türü, grup hâlinde ortaya çıkan zararların tek davayla giderilmesini sağlar ve usul ekonomisine hizmet eder.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.