Deliller
Belge kavramı ve senetle ispat zorunluluğu, senede karşı tanıkla ispat yasağı, delil başlangıcı ve istisnalar, senetlerin ispat gücü, belge ibrazı ve ticari defterler, yemin, tanık, bilirkişi, keşif ve uzman görüşü HMK hükümleri çerçevesinde ele alınır.
Belge kavramı ve senetle ispat zorunluluğu
HMK, delil türlerini kapalı biçimde saymaz; ancak belgeyi geniş bir kavram olarak tanımlar. m.199/1'e göre "Uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler ve bunlara benzer bilgi taşıyıcıları bu Kanuna göre belgedir." Tanım, kâğıtla sınırlı olmayıp sayısal ve görsel verileri de kapsar.
Senetle ispat zorunluluğu, belirli değerin üzerindeki hukuki işlemlerin yalnızca senetle ispatlanabilmesini ifade eder. m.200/1 uyarınca bir hakkın doğumu, düşürülmesi, devri, değiştirilmesi, yenilenmesi, ertelenmesi, ikrarı ve itfası amacıyla yapılan işlemlerde işlemin değeri "ikibinbeşyüz Türk Lirasını geçtiği takdirde senetle ispat olunması gerekir". Değer sonradan ödeme veya borçtan kurtarma gibi bir nedenle bu sınırın altına düşse bile senetsiz ispat mümkün değildir. Karşı tarafın açık muvafakati hâlinde tanık dinlenebilir.
Bunun tamamlayıcısı senede karşı tanıkla ispat yasağıdır. m.201/1'e göre "Senede bağlı her çeşit iddiaya karşı ileri sürülen ve senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak veya azaltacak nitelikte bulunan hukuki işlemler ikibinbeşyüz Türk Lirasından az bir miktara ait olsa bile tanıkla ispat olunamaz." Örneğin senede karşı ödeme savunması, değeri düşük olsa da kural olarak tanıkla ispatlanamaz.
Delil başlangıcı ve senetle ispat zorunluluğunun istisnaları
Senetle ispat zorunluluğunun katılığı iki mekanizmayla yumuşatılır. Birincisi delil başlangıcıdır. m.202/1 uyarınca "Senetle ispat zorunluluğu bulunan hâllerde delil başlangıcı bulunursa tanık dinlenebilir." m.202/2 delil başlangıcını tanımlar: iddia konusu hukuki işlemin tamamen ispatına yeterli olmamakla birlikte, söz konusu işlemi muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kimse veya temsilcisi tarafından verilmiş veya gönderilmiş belgedir. Yani belge tek başına ispata yetmez; ancak tanık dinlenmesine kapı açar.
İkincisi, m.203'te sayılan hâllerde tanık dinlenebilmesidir. Bunlar arasında yakın hısımlar arasındaki işlemler ("Altsoy ve üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin ve damat arasındaki işlemler"), senede bağlanmaması teamül olarak yerleşmiş işlemler, yangın, deniz kazası, deprem gibi senet alınmasında imkânsızlık veya olağanüstü güçlük bulunan hâller, irade bozukluğu ve aşırı yararlanma iddiaları, üçüncü kişilerin muvazaa iddiaları ile senedin beklenmeyen bir olay veya zorlayıcı nedenle kaybolduğuna dair emareler bulunması yer alır. Bu istisnalar, senetle ispat kuralının amacını aşarak ispat hakkını fiilen ortadan kaldırmasını önler.
Senetlerin ispat gücü
Her belge aynı ispat gücüne sahip değildir. HMK m.204/1, ilamlar ile düzenleme şeklindeki noter senetlerini "sahteliği ispat olunmadıkça kesin delil" sayar. Noterlerin tasdik ettiği senetlerle yetkili memurların görevleri içinde usulüne uygun düzenlediği belgeler ise aksi ispatlanıncaya kadar kesin delildir (m.204/2). Mahkeme, bu belgelerden biri hakkında şüphe uyandıran bir hâl görürse ilgili daireden açıklama isteyebilir.
Adi senetler bakımından m.205/1, mahkeme huzurunda ikrar olunan veya mahkemece inkâr edenden sadır olduğu kabul edilen senetleri aksi ispat edilmedikçe kesin delil sayar. m.205/2 elektronik belgeleri de sisteme dahil eder: "Usulüne göre güvenli elektronik imza ile oluşturulan elektronik veriler, senet hükmündedir." Hâkim, elektronik imzalı belgenin güvenli elektronik imza ile oluşturulup oluşturulmadığını resen inceler. Senetteki çıkıntı, kazıntı veya silinti ayrıca onanmamışsa inkâr hâlinde göz önünde tutulmaz (m.207).
Belge ibrazı ve ticari defterler
Bir belge karşı tarafın elindeyse ve ispat için zorunluysa mahkeme ibraz için kesin süre verir (m.220/1). Belgenin elinde bulunduğunu inkâr eden tarafa, belgenin elinde bulunmadığına ve özenle aradığı hâlde bulamadığına ilişkin yemin teklif edilir. İbraz kararına uyulmaz ve kabul edilebilir bir mazeret gösterilmez ya da yemin edilmezse "mahkeme, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir" (m.220/3). Bu, belge saklamanın ispat hukukundaki yaptırımıdır.
Ticari davalarda ticari defterler özel bir rejime tabidir. m.222/1 uyarınca mahkeme, ticari davalarda tarafların ticari defterlerinin ibrazına kendiliğinden veya talep üzerine karar verebilir. Defterlerin delil olabilmesi için eksiksiz ve usulüne uygun tutulmuş, açılış ve kapanış onayları yaptırılmış ve kayıtların birbirini doğrulamış olması gerekir. "Açılış veya kapanış onayları bulunmayan ve içerdiği kayıtlar birbirini doğrulamayan ticari defter kayıtları, sahibi aleyhine delil olur." (m.222/4). Böylece defter tutma kurallarına uymamanın sonucu, kayıtların sahibi aleyhine değerlendirilmesidir.
Yemin
Yemin, bir tarafın belirli bir vakıanın doğruluğu konusunda dini veya vicdani sorumluluk altında beyanda bulunmasıdır. m.225/1 yeminin konusunu sınırlar: "Yeminin konusu, davanın çözümü bakımından önem taşıyan, çekişmeli olan ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalardır." Bir kimsenin bir hususu bilmesi de onun kendisinden kaynaklanan vakıa sayılır.
m.226, yemine konu olamayacak hususları sayar: tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar, bir işlemin geçerliliği için kanunen iki tarafın irade açıklamasının gerekli olduğu hâller ile yemin edecek kimsenin namus ve onurunu etkileyecek veya onu ceza soruşturması ya da kovuşturmasıyla karşı karşıya bırakacak vakıalar. Yemin teklif edilen kimse duruşmada bizzat bulunmazsa kendisine davetiye çıkarılır; geçerli bir özrü olmaksızın gelmez veya yemini eda etmekten kaçınırsa "yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayılır" (m.229/1). Kendisine yemin iade olunan kimse yemin etmekten kaçınırsa, vakıa ispat edilememiş sayılır (m.229/2).
Tanık, bilirkişi, keşif ve uzman görüşü
Tanık, davada taraf olmayan ve vakıa hakkında bilgi sahibi olan kişidir (m.240/1). Tanık gösteren taraf, tanık listesini ve dinletilecek vakıayı mahkemeye sunar; "Bu listede gösterilmemiş olan kimseler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez." (m.240/2). m.248/1 ise tanıklıktan çekinme hakkını düzenler: taraflardan birinin nişanlısı, eski eşi, altsoy ve üstsoyu, evlatlık bağı bulunanlar, belirli dereceye kadar kan ve kayın hısımları ile koruyucu aile ve koruma altına alınan çocuk tanıklıktan çekinebilir.
Bilirkişi, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde görevlendirilir (m.266/1). Bilirkişi, uzmanlık alanı dışında açıklama yapamaz ve hâkimin yapması gereken hukuki nitelendirmede bulunamaz (m.279/4). Raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksiklik, belirsizlik veya yeni bilirkişi talebi ileri sürülebilir (m.281/1).
Keşif, hâkimin duyu organları yardımıyla yerinde veya mahkemede inceleme yapmasıdır (m.288/1). Uzman görüşü ise tarafların dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa almasına imkân verir: "Taraflar, dava konusu olayla ilgili olarak, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler." (m.293/1). Uzman görüşü bilirkişi raporundan farklıdır; mahkemeyi bağlamaz ve taraf delili niteliği taşır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.