Görev

Mahkemelerin görevini belirleyen kuralların niteliğini, görev türlerini, görevin dava şartı oluşunu, görevsizlik kararı üzerine izlenecek yolu ve yargı yeri belirlenmesini açıklar.

Görev kavramı ve hukuki niteliği

Görev, bir davanın hangi tür mahkemede görüleceğini belirleyen kurallar bütünüdür. Yetki ise aynı türden mahkemeler arasında coğrafi dağılımı düzenler. Ayrım şu şekilde özetlenir: görev dikey, yetki yatay ilişkiyi ilgilendirir. Göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir ve mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir (HMK m. 1). Kamu düzeni niteliği, görevin tarafların tasarrufuna kapalı olması sonucunu doğurur; taraflar görev konusunda anlaşamaz, görevsiz mahkemede davanın görülmesine rıza gösteremez. Bu nitelik aynı zamanda mahkemenin görevini davanın her aşamasında kendiliğinden araştırması yükümlülüğünü doğurur. Görev kuralları, iş yükünün adil dağılmasını ve uzmanlaşmayı sağladığı için yalnızca teknik değil, işlevsel bir önem taşır.

Görev türleri

Öğretide görev, üç başlıkta sınıflandırılır. İlk olarak değere göre görev, dava konusunun parasal tutarına bağlanır; ancak HMK sisteminde sulh hukuk ile asliye hukuk arasındaki ayrım artık değere göre değil, konuya göre yapılır. İkinci olarak konuya göre görev, uyuşmazlığın hukuki niteliğine dayanır; kira, ortaklığın giderilmesi ve zilyetliğin korunması davalarının sulh hukuk mahkemesine verilmesi buna örnektir (HMK m. 4). Üçüncü olarak şahsa göre görev, tarafların sıfatına bağlıdır; asker kişilerin bazı davaları ve yabancı devletin yargı bağışıklığı bu kapsamdadır. Türk hukukunda değere göre görev büyük ölçüde terk edilmiş, yerini konu ve şahıs ölçütleri almıştır. Buna karşılık değer, kanun yollarında ve temyiz sınırlarında hâlâ belirleyici bir ölçüttür.

Görevin dava şartı olması

HMK m. 114/1-c, mahkemenin görevli olmasını dava şartları arasında sayar. Dava şartları, davanın esasına girilmeden önce incelenen ve eksikliği hâlinde esasa geçilmesini engelleyen koşullardır. Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilir (HMK m. 115/1). Noksanlık tespit edilirse davanın usulden reddine karar verilir (HMK m. 115/2). Görev bakımından özel bir sonuç doğar: görevsizlik kararı, davayı esastan sona erdirmez; dosya görevli mahkemeye gönderilerek yargılamaya orada devam edilir. Dava şartı noksanlığının hüküm anında giderilmiş olması hâlinde ise başlangıçtaki noksanlıktan ötürü dava usulden reddedilemez (HMK m. 115/3); bu kural, şekle üstünlük tanımamayı amaçlar.

Görevsizlik kararı ve sonuçları

Mahkeme kendisini görevsiz görürse görevsizlik kararı verir. Bu karar, davayı usulden reddeder, ancak davanın sona ermesi anlamına gelmez. Görevsizlik kararı verilmesi hâlinde taraflardan birinin, karar kesinse tebliğ tarihinden, kanun yoluna başvurulmayarak kesinleşmişse kararın kesinleştiği tarihten itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini talep etmesi gerekir (HMK m. 20/1). Aksi takdirde dava açılmamış sayılır ve mahkeme bu konuda re'sen karar verir. Dosya kendisine gönderilen mahkeme kendiliğinden taraflara davetiye gönderir (HMK m. 20/2). Bu düzenleme, görevsizlik nedeniyle kaybedilen sürenin davacının aleyhine sonuç doğurmamasını ve yeni dava açma zorunluluğunun ortadan kalkmasını sağlar. Görevsizlik kararı veren mahkemenin görevi, karar kesinleşene kadar sürer; bu arada ihtiyati tedbir gibi geçici koruma önlemleri gündeme gelebilir. Görevsizlik kararı esastan bir ret olmadığı için kesin hüküm oluşturmaz ve görevli mahkemede davanın yeniden görülmesini engellemez.

Yargı yeri belirlenmesi

Bazı hâllerde hangi mahkemenin görevli veya yetkili olduğu çıkmaza girer; kanun bunun için yargı yeri belirlenmesi yolunu öngörür. Davaya bakmakla görevli ve yetkili mahkemenin davaya bakmasına bir engel çıkarsa, iki mahkeme arasında yargı çevresi sınırı konusunda tereddüt doğarsa, iki mahkeme de görevsizlik kararı verip bu kararlar kesinleşirse yahut kesin yetki hâlinde iki mahkeme de yetkisizlik kararı verirse yargı yeri belirlenmesine başvurulur (HMK m. 21/1). İlk derece mahkemeleri bakımından başvuru bölge adliye mahkemesine, bölge adliye mahkemeleri bakımından Yargıtaya yapılır (HMK m. 22). İnceleme dosya üzerinden yapılabilir ve verilen karar, davaya ondan sonra bakacak mahkemeyi bağlar (HMK m. 23).

Görev itirazı ile yetki itirazının ayrımı

Görev ile yetki itirazı farklı rejimlere tabidir. Görev, kamu düzeninden olduğu için her zaman ve re'sen gözetilir; itiraz cevap dilekçesinde ileri sürülmese bile mahkeme görevsizlik kararı verebilir. Yetki itirazı ise kural olarak ilk itirazlar arasındadır ve cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenemez (HMK m. 116, 117). Yetkinin kesin olduğu davalarda ise mahkeme yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırmak zorundadır (HMK m. 19/1). Bu ayrım, sınavda en sık karıştırılan noktalardan biridir: görev her hâlde re'sen, yetki ise kural olarak itiraza bağlıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.