Karar, Hüküm ve Kanun Yolları

Nihai karar ve hüküm kavramı, hükmün tefhimi, kapsamı ve yazılması, kesin hüküm, istinaf yoluna başvuru koşulları ve inceleme usulü, temyiz, temyiz edilemeyen kararlar ile kanun yararına temyiz HMK hükümleri çerçevesinde açıklanır.

Nihai karar ve hüküm kavramı

Yargılama, mahkemenin usule veya esasa ilişkin bir nihai kararıyla sona erer. HMK m.294/1 bu ayrımı yapar: "Mahkeme, usule veya esasa ilişkin bir nihai kararla davayı sona erdirir. Yargılama sonunda uyuşmazlığın esası hakkında verilen nihai karar, hükümdür." Yani her hüküm nihai karardır; ancak her nihai karar hüküm değildir. Görevsizlik, davanın açılmamış sayılması gibi usule ilişkin kararlar nihai karar olmakla birlikte esas hakkında hüküm niteliği taşımaz.

Hükmün verilme ve açıklanma biçimi m.294/2-3'te düzenlenmiştir: "Hüküm, yargılamanın sona erdiği duruşmada verilir ve tefhim olunur." Tefhim, hüküm sonucunun duruşma tutanağına geçirilerek okunması suretiyle yapılır. Zorunlu nedenlerle yalnızca sonuç tefhim edilmişse gerekçeli karar tefhim tarihinden itibaren bir ay içinde yazılmalıdır. Hüküm, gizli müzakere edilerek hazırlanır ve alenen tefhim olunur (m.295/1); bu kural, müzakerenin gizliliği ile kararın aleniyetini birlikte güvenceye alır.

Hükmün kapsamı ve yazılması

HMK m.297, hükmün kapsamını ayrıntılı biçimde sayar: hükmü veren mahkeme ve hâkimlerin kimlik bilgileri, tarafların kimlikleri, iddia ve savunmaların özeti, çekişmeli vakıalar, toplanan deliller ve bunların değerlendirilmesi, sabit görülen vakıalar, hukuki sebepler, hüküm sonucu, yargılama giderleri, kanun yolları ve süresi ile imzalar. Hükmün sonuç kısmı bakımından m.297/2 katı bir açıklık ölçütü getirir: "Hükmün sonuç kısmında, gerekçeye ait herhangi bir söz tekrar edilmeksizin, taleplerden her biri hakkında verilen hükümle, taraflara yüklenen borç ve tanınan hakların, sıra numarası altında; açık, şüphe ve tereddüt uyandırmayacak şekilde gösterilmesi gereklidir."

Gerekçe ile sonuç arasındaki ilişki m.298/2'de kurulur: "Gerekçeli karar, tefhim edilen hüküm sonucuna aykırı olamaz." Bu hüküm, duruşmada açıklanan sonucun sonradan gerekçe değiştirilerek fiilen değiştirilmesini önler. Hüküm, hükmü veren hâkim ile zabıt kâtibi tarafından imzalanır; imzalanamaması hâlinde m.299 özel bir çözüm getirir. Yazılıp imzalanan hüküm arşivde korunur (m.300) ve nüshaları taraflara verilir; taraflara verilen nüsha ilam niteliğindedir (m.301/2).

Kesin hüküm

Kesin hüküm, kesinleşmiş bir hükmün aynı taraflar arasında aynı konuda yeniden yargılama yapılmasını engellemesidir. HMK m.303/1 maddi anlamda kesin hükmün koşullarını üç unsurla açıklar: "Bir davaya ait şeklî anlamda kesinleşmiş olan hükmün, diğer bir davada maddi anlamda kesin hüküm oluşturabilmesi için, her iki davanın taraflarının, dava sebeplerinin ve ilk davanın hüküm fıkrası ile ikinci davaya ait talep sonucunun aynı olması gerekir." Tarafların, dava sebebinin ve talep sonucunun aynılığı birlikte aranır.

Kesin hükmün kapsamı bakımından m.303/2, yalnızca hükme bağlanmış talepler hakkında kesin hüküm oluşacağını belirtir. m.303/3 kesin hükmün tarafların küllî halefleri hakkında da geçerli olduğunu, m.303/4 ise dava konusu şeyi devralan veya üzerinde sınırlı ayni hak ya da fer'î zilyetlik kazanan kişiler hakkında da geçerli olduğunu düzenler; iyiniyetle mal edinmeye ilişkin Türk Medeni Kanunu hükümleri saklıdır. Müteselsil borçlulardan biriyle oluşan kesin hüküm diğerleri hakkında geçerli değildir (m.303/5).

İstinaf yoluna başvuru

İstinaf, ilk derece mahkemesi kararlarına karşı bölge adliye mahkemesine başvurulmasını sağlayan olağan kanun yoludur. HMK m.341/1 uyarınca ilk derece mahkemelerinin nihai kararları ile sayılan geçici hukuki koruma kararlarına karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Ancak her karar istinafa tabi değildir: "Miktar veya değeri üç bin Türk Lirasını geçmeyen malvarlığı davalarına ilişkin kararlar kesindir." (m.341/2). Manevi tazminat davalarında ise miktara bakılmaksızın istinaf yoluna gidilebilir. Alacağın bir kısmının dava edilmesi hâlinde kesinlik sınırı alacağın tamamına göre belirlenir (m.341/3).

İstinaf dilekçesi m.342'deki unsurları taşır ve karşı taraf sayısı kadar örnek eklenir; dilekçe, kimlik ve imza ile kararı belli edecek kayıtları taşıyorsa diğer eksiklikler nedeniyle reddedilmez. Başvuru süresi m.345/1'de belirlenmiştir: "İstinaf yoluna başvuru süresi iki haftadır." Bu süre ilamın usulen taraflardan her birine tebliğiyle işlemeye başlar. Dilekçe verilirken "istinaf kanun yoluna başvuru için gerekli harçlar ve tebliğ giderleri de dâhil olmak üzere tüm giderler ödenir" (m.344/1); eksiklik bir haftalık kesin sürede tamamlanmazsa başvuru yapılmamış sayılır. Süresi geçtikten veya kesin bir karara karşı verilen dilekçe reddedilir (m.346).

Bölge adliye mahkemesinde inceleme

Bölge adliye mahkemesi önce ön inceleme yapar; dosyada eksiklik yoksa m.353'teki hükümlere göre karar verir. Yasak hâkimin karar vermesi, görevsizlik veya yetkisizlik kararı verilmesi, dava şartlarına aykırılık, önemli delillerin toplanmaması gibi hâllerde esası incelemeden kararın kaldırılmasına ve davanın yeniden görülmesi için dosyanın gönderilmesine kesin olarak karar verilir. Bunun dışında karar usul ve esas yönünden hukuka uygun bulunursa başvurunun esastan reddine, yalnızca hukuki nitelendirmede hata varsa düzelterek yeniden esas hakkında karar verilir (m.353/1-b).

İncelemenin kapsamı sınırlıdır. m.355/1 uyarınca "İnceleme, istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı olarak yapılır." Ancak bölge adliye mahkemesi kamu düzenine aykırılık gördüğü takdirde bunu resen gözetir. m.357/1 ise istinaf aşamasında yapılamayacak işlemleri sayar: karşı dava açılamaz, davaya müdahale talebinde bulunulamaz, kural olarak ıslah ve birleştirme istenemez; "bölge adliye mahkemesince resen göz önünde tutulacaklar dışında, ilk derece mahkemesinde ileri sürülmeyen iddia ve savunmalar dinlenemez, yeni delillere dayanılamaz". İlk derecede usulüne uygun gösterildiği hâlde incelenmeden reddedilen veya mücbir sebeple gösterilemeyen deliller ise incelenebilir (m.357/3).

Temyiz ve kanun yararına temyiz

Temyiz, bölge adliye mahkemesi kararlarına karşı Yargıtay'a başvuruyu sağlayan olağan kanun yoludur. m.361/1 uyarınca "Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinden verilen temyizi kabil nihai kararlar ile hakem kararlarının iptali talebi üzerine verilen kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna başvurulabilir." Davada haklı çıkmış taraf da hukuki yararı bulunmak şartıyla temyiz yoluna başvurabilir.

Temyiz edilemeyen kararlar m.362'de sayılmıştır. Bunların başında "Miktar veya değeri kırk bin Türk Lirasını (bu tutar dâhil) geçmeyen davalara ilişkin kararlar" gelir. Ayrıca kira ve sulh hukuk mahkemesi görevine giren belirli davalar, görev ve yetkiye ilişkin kararlar, çekişmesiz yargı işleri, nüfus kayıtlarının düzeltilmesine ilişkin kararlar ve geçici hukuki korumalar hakkındaki kararlar temyiz edilemez. Temyiz, kural olarak kararın icrasını durdurmaz (m.367/1); ancak kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mala ilişkin ayni hak kararları kesinleşmedikçe yerine getirilemez.

Kanun yararına temyiz olağanüstü bir yoldur. m.363/1 uyarınca kesin olarak verilen veya istinaf incelemesinden geçmeden kesinleşen kararlara karşı, yürürlükteki hukuka aykırılık ileri sürülerek "Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından kanun yararına temyiz yoluna başvurulur". Yargıtay talebi yerinde görürse karar kanun yararına bozulur; ancak "Bu bozma, kararın hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz." (m.363/2). Yargıtay, kanunun olaya uygulanmasında hata görür ve yeniden yargılamaya ihtiyaç duymazsa kararı düzelterek onayabilir (m.370/2).

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.