Taraf ve Dava Ehliyeti

Taraf kavramını, taraf ehliyetini, dava ehliyetini, kanuni temsil ile izin belgelerini ve tarafın ölümü veya temsilci atanması sebebiyle yargılamanın ertelenmesini açıklar.

Taraf kavramı

Taraf, hakkında yargılama yapılan ve lehine hüküm istenen kişidir. Davalı taraf, kendisinden bir şey istenen; davacı ise talepte bulunan kişidir. Taraf olma sıfatı, davanın açılmasıyla kendiliğinden doğar; mahkemenin bu konuda ayrıca bir karar vermesi gerekmez. Taraf kavramı şeklî bir kavramdır: davacı olarak gösterilen kişi, gerçekten hak sahibi olmasa bile o davada taraf sayılır. Bu şeklî yaklaşım, yargılamanın konusunu ve kapsamını belirlemeyi kolaylaştırır. Davanın tarafları dilekçede gösterilir; taraf değişikliği kural olarak mümkün değildir, ancak kanun bazı hâllerde taraf değişikliğine izin verir (HMK m. 124). Taraf ehliyeti, dava ehliyeti ve dava takip yetkisi birbirinden farklı kavramlardır; her biri ayrı dava şartlarına bağlanmıştır. Tarafın kim olduğu, hükmün kimin hakkında kesin hüküm oluşturacağını da belirlediği için yalnızca usulî değil, maddi sonuçları olan bir saptamadır.

Taraf ehliyeti

Taraf ehliyeti, bir davada davacı veya davalı olabilme yeteneğidir. Medenî haklardan yararlanma ehliyetine sahip olan, davada taraf ehliyetine de sahiptir (HMK m. 50). Bu kural, taraf ehliyeti ile medenî haklardan yararlanma ehliyeti arasında tam bir paralellik kurar. Buna göre her gerçek kişi taraf ehliyetine sahiptir; ehliyet, doğumla başlar ve ölümle sona erer. Tüzel kişiler de taraf ehliyetine sahiptir; tüzel kişiliği bulunmayan topluluklar ise kural olarak taraf ehliyetine sahip değildir. Ancak kanun bazı topluluklara taraf ehliyeti tanır: apartman yönetimi, miras şirketi ve adi ortaklık bunlara örnektir. Taraf ehliyetinin yokluğu, dava şartı noksanlığıdır ve mahkeme bunu re'sen gözetir; eksiklik giderilemiyorsa dava usulden reddedilir.

Dava ehliyeti

Dava ehliyeti, bir davayı kendisi takip edebilme ve davada usul işlemlerini yapabilme yeteneğidir. Dava ehliyeti, medenî hakları kullanma ehliyetine göre belirlenir (HMK m. 51/1). Buna göre ayırt etme gücüne sahip ve ergin olan herkes dava ehliyetine sahiptir. Ayırt etme gücü bulunmayan küçükler, kısıtlılar ve hacir altına alınmış kişiler dava ehliyetine sahip değildir; onların davaları kanuni temsilcileri tarafından yürütülür. Dava ehliyetsizliği de bir dava şartı noksanlığıdır. Kanun, dava ehliyeti bulunmayan kişilerin yaptığı işlemlerin sonradan onaylanmasına imkân tanır; bu durumda icazet ile sakatlık giderilebilir. Dava ehliyeti ile taraf ehliyeti karıştırılmamalıdır: küçük bir çocuk taraf ehliyetine sahiptir, ancak dava ehliyetine sahip değildir.

Kanuni temsil ve izin belgeleri

Medenî hakları kullanma ehliyetine sahip olmayanlar davada kanuni temsilcileri, tüzel kişiler ise yetkili organları tarafından temsil edilir (HMK m. 52/1). Kanuni temsilciler, davanın açılıp yürütülmesinin belli bir makamın iznine bağlı olduğu hâllerde izin belgelerini, tüzel kişilerin organları ise temsil belgelerini dava veya cevap dilekçesiyle mahkemeye vermek zorundadır; aksi takdirde dava açamaz ve yargılamayla ilgili hiçbir işlem yapamazlar (HMK m. 54/1). Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mahkeme, eksikliğin giderilmesi şartıyla dava açılmasına veya işlem yapılmasına izin verebilir. Süresi içinde belgelerin ibraz edilmemesi hâlinde dava açılmamış veya işlemler yapılmamış sayılır (HMK m. 54/3). Bu yaptırım, temsil ilişkisinin yargılama bakımından kurucu bir unsur olduğunu gösterir.

Tarafın ölümü ve temsilci atanması

Taraflardan birinin ölümü hâlinde, mirasçılar mirası kabul veya reddetmemişse, bu hususta kanunla belirlenen süreler geçinceye kadar dava ertelenir (HMK m. 55/1). Hâkim, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, talep üzerine davayı takip için kayyım atanmasına karar verebilir. Bu düzenleme, mirasçıların tercihini beklerken yargılamanın sürüncemede kalmasını önler. Taraflardan birinin vesayet altına alınması veya kendisine yasal danışman atanması talebi mahkemece uygun bulunursa, bu konuda kesin bir karar verilinceye kadar yargılama ertelenebilir (HMK m. 56/1). Aynı şekilde, kanun gereğince tedavi, gözlem veya koruma altına alınmış yahut başkalarıyla görüşmekten yasaklanmış bir taraf için kayyım atanıncaya kadar yargılama ertelenebilir (HMK m. 56/2). Erteleme kararı verilmesi, davanın düşmesi anlamına gelmez; yargılama kaldığı yerden devam eder.

Ehliyet eksikliğinin sonuçları

Taraf ve dava ehliyeti, HMK m. 114 kapsamında dava şartları arasında yer alır. Mahkeme, bu şartların varlığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır (HMK m. 115/1). Noksanlık tespit edilirse davanın usulden reddine karar verilir; ancak noksanlığın giderilmesi mümkünse tamamlanması için kesin süre verilir (HMK m. 115/2). Ehliyet eksikliği kural olarak giderilebilir bir noksanlıktır: kanuni temsilci atama veya icazet ile sakatlık ortadan kalkabilir. Buna karşılık taraf ehliyetinin hiç bulunmaması, örneğin tüzel kişiliği olmayan bir topluluğun davacı gösterilmesi, giderilemez bir noksanlıktır. Bu ayrım, sınavda sık sorulan bir inceleme noktasıdır: önce ehliyetin türü, sonra giderilebilir olup olmadığı belirlenir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.