Yargı Görevlileri ve Usulî İşlemler

Hâkimin yasaklılığı, reddi ve çekinmesini, yargı görevlilerini, usulî işlemleri, sürelerin hesaplanmasını ve eski hâle getirmeyi açıklar.

Yargı görevlileri

Yargı görevlileri, yargılama faaliyetini yürüten kişilerdir. Başlıcaları hâkim, yazı işleri müdürü, zabıt kâtibi, mübaşir, bilirkişi ve icra memurudur. Hâkim, yargılamanın sevk ve idaresinden sorumludur ve hukuku re'sen uygular (HMK m. 32, 33). Yazı işleri müdürü, dosyanın düzeninden ve usulüne uygun işlem yapılmasından görevlidir. Bilirkişi ise çözümü uzmanlık ve teknik bilgi gerektiren konularda görüş bildirir; hukuki nitelendirme yapamaz, çünkü hukuku uygulamak hâkimin görevidir. Yargı görevlilerinin tarafsızlığı, yargılamanın meşruiyetinin temelidir; bu nedenle kanun onlar için yasaklılık ve ret kurumlarını düzenlemiştir. Yargı görevlilerinin fiillerinden doğan sorumluluk, HMK m. 46 ve devamında ayrıca hükme bağlanmıştır.

Hâkimin yasaklılığı

Yasaklılık, hâkimin davaya bakmasının kanun gereği mümkün olmadığı hâlleri ifade eder. Hâkim aşağıdaki hâllerde davaya bakamaz ve talep olmasa bile çekinmek zorundadır: kendisine ait olan veya doğrudan doğruya ya da dolayısıyla ilgili olduğu davada, eşinin davasında, kendisi veya eşinin altsoy veya üstsoyunun davasında, evlatlık bağı bulunanın davasında, üçüncü derece de dâhil olmak üzere kan veya kayın hısımlığı bulunanların davasında, nişanlısının davasında ve iki taraftan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği davada (HMK m. 34/1). Yasaklılık, kamu düzeni niteliğindedir; taraflar bundan feragat edemez. Çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabilir; hâkimin huzuru ile yapılan işlemler üst mahkemenin kararıyla iptal olunabilir, hüküm ve kararlar ise herhâlde iptal olunur (HMK m. 35).

Hâkimin reddi

Hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebebin bulunması hâlinde taraflardan biri hâkimi reddedebileceği gibi hâkim de bizzat çekilebilir (HMK m. 36/1). Kanun bazı hâlleri ret sebebi olarak açıkça sayar: davada iki taraftan birine öğüt vermiş veya yol göstermiş olması, kanunen gerekmediği hâlde görüşünü açıklamış olması, tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş veya hâkim ya da hakem sıfatıyla hareket etmiş olması ve taraflardan biriyle davasının veya düşmanlığının bulunması. Ret sebebini bilen taraf, talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir; süresinde yapılmayan ret talebi dinlenmez (HMK m. 38/1). Ret dilekçeyle talep edilir, geri alınamaz ve karşı tarafa tebliğ ettirilir (HMK m. 38/2-5).

Ret talebinin incelenmesi ve sonuçları

Hâkimin reddi talebi, reddi istenen hâkim katılmaksızın mensup olduğu mahkemece incelenir (HMK m. 40/1). Tek hâkimli mahkemelerde ret talebi, o yerde asliye hukuk hâkimliği görevini yapan diğer mahkeme veya hâkim tarafından incelenir. Ret talebi üç hâlde geri çevrilir: süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve bu sebebe ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse, talebin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa (HMK m. 41/1). Kötüniyetli ret talebinin esas yönünden kabul edilmemesi hâlinde, talepte bulunanlar hakkında disiplin para cezasına hükmolunur (HMK m. 42/6). Reddi istenen hâkim, merci karar verilinceye kadar davaya bakamaz; gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bunun dışındadır (HMK m. 42/4).

Usulî işlemler ve süreler

Usulî işlemler, yargılamanın yürümesi için yapılan dilekçe, tebligat, duruşma ve tutanak gibi işlemlerdir. Süreler kanunda belirtilir veya hâkim tarafından tespit edilir; hâkim, kanundaki süreleri artıramaz veya eksiltemez (HMK m. 90/1). Süreler, taraflara tebliğ tarihinden veya kanunda öngörülen hâllerde tefhim tarihinden itibaren işlemeye başlar (HMK m. 91/1). Gün olarak belirlenen sürelerde tebliğ veya tefhim günü hesaba katılmaz ve süre son günün tatil saatinde biter (HMK m. 92/1). Resmî tatil günleri süreye dâhildir; ancak sürenin son günü resmî tatile rastlarsa süre, tatili takip eden ilk iş günü çalışma saati sonunda biter (HMK m. 93/1). Kanunun belirlediği süreler kesindir; hâkim tayin ettiği sürenin kesin olduğuna karar verebilir ve bu durumda sonuçlarını açıkça ihtar eder (HMK m. 94).

Eski hâle getirme

Elde olmayan sebeplerle kanunda belirtilen veya hâkimin kesin olarak belirlediği süre içinde bir işlemi yapamayan kimse, eski hâle getirme talebinde bulunabilir (HMK m. 95/1). Bu talep, süresinde yapılamayan işlemle ulaşılmak istenen aynı sonuca başka bir hukuki yoldan ulaşılabiliyorsa kullanılamaz (HMK m. 95/2); yani eski hâle getirme ikincil bir çaredir. Talep, engelin ortadan kalkmasından itibaren iki hafta içinde yapılmalıdır (HMK m. 96/1). İlk derece ve istinaf yargılamalarında en geç nihai karar verilinceye kadar talep edilebilir (HMK m. 96/2). Talep dilekçeyle yapılır; dilekçede sebepler ile delil veya emareler gösterilir ve süresinde yapılamayan işlem de talep süresi içinde yapılır (HMK m. 97/1).

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.