Yargı Teşkilatı ve Mahkeme Türleri

Adli yargının ilk derece, bölge adliye ve Yargıtay düzeylerini, sulh ile asliye hukuk mahkemelerinin görev dağılımını, özel kanunlarla kurulan hukuk mahkemelerini ve yargı kolları ayrımını açıklar.

Yargı teşkilatının anayasal temeli

Yargı teşkilatı, Anayasa m. 142 ile kanun koyucuya bırakılmıştır: mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir. Bu hüküm, mahkeme kurmanın idarenin tasarrufuna bırakılamayacağını, yargı teşkilatının kanuni bir çerçevede işlemesi gerektiğini gösterir. Anayasa yargı kollarını ayrı ayrı düzenler: adli yargının son inceleme mercii Yargıtay (m. 154), idari yargınınki Danıştay 'dır (m. 155). Türk yargı teşkilatı böylece adli yargı, idari yargı, askerî yargı, anayasa yargısı ve uyuşmazlık yargısı biçiminde kollara ayrılır. Medeni usul hukuku esas itibarıyla adli yargı kolunda uygulanır; idari yargı kendi usul kanununa tabidir. Medeni usul hukuku dersi bu nedenle adli yargı teşkilatını merkeze alır; idari yargı yalnızca kollar ayrımı bakımından karşılaştırma konusu olur.

Adli yargı ilk derece mahkemeleri

Adli yargı ilk derece mahkemeleri, hukuk ve ceza mahkemeleridir (5235 m. 2). Hukuk mahkemeleri ise sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemelerinden oluşur (5235 m. 4). Hukuk mahkemeleri, her il merkezi ile bölgelerin coğrafî durumları ve iş yoğunluğu göz önünde tutularak belirlenen ilçelerde kurulur (5235 m. 5/1). Kuruluş bakımından önemli bir kural şudur: sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri tek hâkimlidir. Tek hâkimlik, ilk derece yargılamasının hızlı ve ucuz yürümesini amaçlar; heyet, bölge adliye ve Yargıtay aşamasında devreye girer. Asliye ticaret mahkemesi kurulan yerlerde ise bir başkan ile yeteri kadar üye bulunur (5235 m. 5/2).

Sulh ve asliye hukuk mahkemelerinin görev dağılımı

Görev dağılımının ana kuralı HMK m. 2/1 'de yer alır: dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarla şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir. Bu kural, asliye hukuk mahkemesini genel görevli mahkeme yapar. Sulh hukuk mahkemelerinin görevi ise HMK m. 4 'te sayılmıştır: kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi, sadece zilyetliğin korunmasına yönelik davalar ve kanunların sulh hukuk mahkemesini görevlendirdiği diğer davalar. 5235 m. 6 da aynı ayrımı tekrarlar: asliye hukuk mahkemesi, sulh hukuk mahkemelerinin görevleri dışında kalan ve özel hukuk ilişkilerinden doğan her türlü dava ve işe bakar. Görev kuralları kamu düzeninden olduğu için mahkeme bunları re'sen gözetir.

Özel kanunlarla kurulan hukuk mahkemeleri

Özel kanunlarla kurulan hukuk mahkemelerinin görevleri saklıdır (5235 m. 6/3). Bu mahkemeler asliye hukuk mahkemesinin genel görevi içindeki bazı uyuşmazlıkları uzmanlaşma amacıyla devralır. Başlıcaları şunlardır: asliye ticaret mahkemeleri (TTK kaynaklı ticari davalar), iş mahkemeleri (4857 sayılı Kanun kapsamındaki işçi işveren uyuşmazlıkları), aile mahkemeleri, tüketici mahkemeleri ve fikri ve sınai haklar hukuk mahkemeleri. Bu mahkemelerin varlığı, görev kuralının kamu düzeninden olması nedeniyle pratik sonuç doğurur: genel mahkemede açılan dava, görevsizlik kararı verilmesine yol açar. Görevsizlik kararı üzerine dosya, kesinleşmesini takiben görevli mahkemeye gönderilir ve dava görevli mahkemede görülmeye devam eder; bu düzenleme, davacının yeni bir dava açması gereğini ortadan kaldırır.

Bölge adliye mahkemeleri

Adli yargı ikinci derece mahkemeleri, bölge adliye mahkemeleridir (5235 m. 3). Bölge adliye mahkemesi, ilk derece mahkemesi kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını inceler ve gerektiğinde işin esası hakkında kendisi karar verir. Bu yapı, 2016 yılında fiilen işlemeye başlamış ve Yargıtay 'ın iş yükünü azaltmayı amaçlamıştır. Bölge adliye mahkemeleri birden fazla hukuk ve ceza dairesinden oluşur; daireler heyet hâlinde karar verir. İstinaf incelemesi, ilk derece kararını hem maddi hem hukuki yönden denetlediği için “ ikinci derece yargılaması ” olarak nitelendirilir. Bölge adliye mahkemesi kararlarına karşı kural olarak temyiz yolu açıktır; ancak kanunda öngörülen parasal sınırın altında kalan davalarda karar kesinleşir (HMK m. 362).

Yargıtay ve yargı kolları ayrımı

Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir (Anayasa m. 154/1). Yargıtay aynı zamanda kanunla gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar; bu istisna, Yargıtay 'ın normalde bir temyiz mercii olması kuralının dar bir sapmasıdır. Yargı kolları ayrımı, bir uyuşmazlığın hangi kolda çözüleceği sorununu doğurur; adli ve idari yargı arasındaki sınır, uyuşmazlığın kaynağına göre belirlenir. Özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar adli yargıya, idari işlem ve eylemlerden doğanlar idari yargıya girer. Bir davanın yanlış yargı kolunda açılması görev sorunu doğurur ve görevsizlik kararıyla sonuçlanır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.