Yetki
Genel ve özel yetkili mahkemeleri, kesin yetki hâllerini, yetki sözleşmesini, yetki itirazını ve yetkisizlik kararının sonuçlarını açıklar.
Yetki kavramı ve genel yetkili mahkeme
Yetki, aynı türden mahkemeler arasında davanın hangi coğrafi yerde açılacağını belirler. Görevden farklı olarak yetki, kural olarak kamu düzeninden değildir; tarafların tasarrufuna açıktır ve itirazla gündeme gelir. Mahkemelerin yetkisi, diğer kanunlarda yer alan yetki hükümleri saklı kalmak üzere, HMK hükümlerine tabidir (HMK m. 5). Genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m. 6/1). Yerleşim yeri, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre belirlenir. Davalı birden fazla ise dava, bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir (HMK m. 7/1); ancak bu imkân, bir davalıyı kendi yerleşim yerinden başka yere çekmek amacıyla kötüye kullanılırsa mahkeme ilgili davalının itirazı üzerine davayı ayırarak yetkisizlik kararı verebilir (HMK m. 7/2).
Özel yetki hâlleri
Kanun, genel yetkili mahkemenin yanında davacıya seçim hakkı tanıyan özel yetki kuralları öngörür. Sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m. 10). Haksız fiilden doğan davalarda haksız fiilin işlendiği, zararın meydana geldiği yahut gelme ihtimalinin bulunduğu yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (HMK m. 16). Bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda o şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m. 14/1). Memur, işçi, öğrenci gibi bir yerde geçici olarak oturanlara karşı açılacak alacak veya taşınır mal davalarında, orada bulunmaları uzunca bir süre devam edebilecekse bulundukları yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m. 8). Türkiye 'de yerleşim yeri bulunmayanlar hakkında genel yetkili mahkeme, davalının Türkiye 'deki mutad meskeninin bulunduğu yer mahkemesidir (HMK m. 9/1). Özel yetki kuralları, genel yetkili mahkemenin yanında işler; genel yetkili mahkemeyi ortadan kaldırmaz.
Kesin yetki hâlleri
Kesin yetki, tarafların seçim hakkını ortadan kaldıran ve kamu düzeni niteliği taşıyan yetki kuralıdır. Kesin yetki hâllerinde mahkeme yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırmak zorundadır ve taraflar yetkisizliği her zaman ileri sürebilir (HMK m. 19/1). Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliklerinde değişikliğe yol açabilecek davalarla taşınmazın zilyetliğine yahut alıkoyma hakkına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 12/1). Mirastan doğan bazı davalarda ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 11/1). Can sigortalarında sigorta ettirenin, sigortalının veya lehtarın leh veya aleyhine açılacak davalarda onların yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 15/2). Özel hukuk tüzel kişilerinin ortaklık veya üyelik ilişkileriyle sınırlı davalarında tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 14/2).
Yetki sözleşmesi
Tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarında doğmuş veya doğabilecek bir uyuşmazlık hakkında, bir veya birden fazla mahkemeyi sözleşmeyle yetkili kılabilirler (HMK m. 17/1). Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça dava sadece sözleşmeyle belirlenen bu mahkemelerde açılır; yani yetki sözleşmesi kural olarak kesin yetki doğurur. Sözleşmenin geçerliliği üç şarta bağlıdır: yazılı olarak yapılması, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve yetkili kılınan mahkeme veya mahkemelerin gösterilmesi (HMK m. 18/2). Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri konular ile kesin yetki hâllerinde yetki sözleşmesi yapılamaz (HMK m. 18/1). Bu sınır, kamu düzeninin sözleşme özgürlüğüne üstün tutulduğunu gösterir. Yetki sözleşmesi ile tahkim sözleşmesi karıştırılmamalıdır: ilki devlet mahkemesini, ikincisi hakem yolunu belirler.
Yetki itirazı
Yetkinin kesin olmadığı davalarda yetki itirazının cevap dilekçesinde ileri sürülmesi gerekir; itirazda bulunan taraf, yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirir, aksi takdirde itiraz dikkate alınmaz (HMK m. 19/2). Davalı süresi içinde ve usulüne uygun olarak yetki itirazında bulunmazsa, davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m. 19/4). Bu düzenleme, yetki konusunda belirsizliğin sürüncemede kalmasını önler ve yargılamanın bir an önce esasa yönelmesini sağlar. Mahkeme, yetkisizlik kararında yetkili mahkemeyi de gösterir (HMK m. 19/3); böylece davacı, dosyayı hangi mahkemeye göndereceğini bilir. Yetki itirazı ilk itirazlar arasında olduğu için, dava şartlarından sonra incelenir (HMK m. 117/2).
Yetkisizlik kararı ve sonuçları
Yetkisizlik kararı, görevsizlik kararıyla aynı usule tabidir. Karar kesinse tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde talep edilmesi hâlinde dosya yetkili mahkemeye gönderilir; aksi takdirde dava açılmamış sayılır (HMK m. 20/1). Dosyayı alan mahkeme kendiliğinden taraflara davetiye gönderir (HMK m. 20/2). İki mahkemenin de kesin yetki hâlinde yetkisizlik kararı vermesi ve kararların kesinleşmesi hâlinde yargı yeri belirlenmesine başvurulur (HMK m. 21/1-ç). Yetkisizlik kararı esastan ret olmadığı için kesin hüküm oluşturmaz; dava yetkili mahkemede görülmeye devam eder. Uygulamada sık görülen hata, yetkisizlik kararını esastan ret gibi değerlendirmektir; oysa bu karar yalnızca usule ilişkindir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.