Andlaşmaların Akdedilmesi

Andlaşma yapma ehliyeti, temsil yetkisi, metnin kabulü ve tevsiki, imza, onay, katılma, yürürlüğe giriş, çekinceler ve imza ile onay arasındaki yükümlülükler ile Türkiye'de andlaşma yapma usulü ele alınır.

Andlaşma yapma ehliyeti ve temsil

Viyana Andlaşmalar Hukuku Sözleşmesi m.6 uyarınca her devlet andlaşma yapma ehliyetine sahiptir. Ehliyet, egemenliğin doğal bir sonucudur; ancak federal devletlerde ve uluslararası örgütlerde ehliyetin kapsamı kurucu belgelere göre belirlenir. Andlaşmayı imzalayacak kişinin tam yetkili olması gerekir; devlet başkanı, hükümet başkanı ve dışişleri bakanı görevleri gereği temsilci sayılır (m.7/2).

Tam yetki belgesi (full powers), temsilcinin andlaşma metnini kabul etme, tevsik etme veya imzalama yetkisini gösterir. Yetkisiz temsilcinin işlemi, devlet sonradan açıkça onaylamadıkça hukuki sonuç doğurmaz. Bu kural, devletlerin iç karar alma süreçlerini koruma amacı taşır. Devletlerin andlaşma ehliyeti, tanınmadan bağımsız olarak varlık kazanan devlet niteliğinin bir sonucudur; bu nedenle ehliyetin kullanımı siyasi tanımaya bağlanamaz.

Metnin kabulü ve tevsiki

Andlaşma metni, kural olarak katılan devletlerin oybirliğiyle kabul edilir; ancak m.9/2 uyarınca uluslararası bir konferansta metin, aksine karar alınmadıkça üçte iki çoğunlukla kabul edilebilir. Kabul edilen metin, m.10 uyarınca devletleri bağlayıcı biçimde tespit edilir; bu işleme tevsik denir ve genellikle imza ile gerçekleşir.

Tevsik ile devletler metnin otantikliğini kabul eder; bu, metnin artık değiştirilemeyeceği anlamına gelmez, ancak değişiklik için tarafların rızası gerekir. Metnin birden fazla dilde düzenlenmesi hâlinde her dil metni eşit derecede otantik sayılır. Tevsik işlemi, metnin sonraki aşamalarda değiştirilmesini tümüyle engellemez; ancak değişiklik usulü andlaşmanın kendi hükümlerine ve tarafların rızasına tabidir.

İmza, onay ve katılma

Bir devletin andlaşmayla bağlanma rızası m.11'de sayılan biçimlerde açıklanır: imza, rıza bildirimi niteliğindeki imza, onay, kabul, uygun bulma veya katılma. İmza, andlaşmanın niteliğine göre ya doğrudan bağlanma iradesi ya da metni tevsik eden bir işlem olabilir. Onay gerektiren andlaşmalarda imza, kural olarak devleti henüz bağlamaz.

Onay, iç hukukta gerekli kabul süreci tamamlandıktan sonra devletin uluslararası düzeyde bağlanma iradesini açıklamasıdır. Katılma ise andlaşmanın yapımına katılmamış devletin sonradan taraf olmasıdır. Onay ve katılma belgelerinin tevdi edilmesiyle süreç tamamlanır; andlaşma m.24 uyarınca kendi hükümlerine göre veya tarafların kararlaştırdığı biçimde yürürlüğe girer. Onay belgesinin tevdiinden önce devletin iç hukukunda yaşanan değişiklikler, uluslararası düzeyde bağlanma iradesini kendiliğinden ortadan kaldırmaz; devlet ancak andlaşmadan çekilme veya geçersizlik yollarına başvurabilir. Onay belgesinin devlet tarafından imzalanması ve tevdi makamına bırakılması, iç hukukta tamamlanan sürecin uluslararası düzleme yansımasıdır.

Çekinceler

Çekince, bir devletin andlaşmanın belirli hükümlerinin kendisi bakımından hukuki etkisini dışlamak veya değiştirmek amacıyla yaptığı tek taraflı beyandır (m.2/1(d)). Çekince, andlaşmanın amacı ve konusuyla bağdaşmadığı takdirde ileri sürülemez (m.19).

Çekincenin kabulü, kural olarak diğer tarafların açık veya zımni kabulüne bağlıdır; m.20-21 çerçevesinde çekince, ileri süren devlet ile kabul eden devlet arasındaki ilişkide andlaşma hükümlerini değiştirir. İnsan hakları andlaşmalarında çekincelerin denetimi, denetim organlarının yetkisine ilişkin tartışmaları beraberinde getirmiştir. Çekinceler bakımından insan hakları andlaşmalarının özel yapısı, karşılıklılık ilkesinin her durumda uygulanamayacağı sonucunu doğurmuştur; denetim organları bu nedenle çekincenin geçerliliğini ayrıca değerlendirebilir.

İmza ile onay arasındaki yükümlülük

Bir devlet, andlaşmayı imzaladıktan sonra ve onaylamadan önce, andlaşmanın amacını ve konusunu boşa çıkaracak davranışlardan kaçınmakla yükümlüdür (m.18). Bu yükümlülük, iyi niyet ilkesinin andlaşmalar hukukundaki görünümüdür. Devlet, andlaşmayı onaylamama niyetini açıkça belirtirse yükümlülük sona erer.

Bu ara dönem yükümlülüğü, özellikle silahsızlanma ve çevre andlaşmalarında önem taşır. Devletin imzadan sonra andlaşma rejimine aykırı ulusal mevzuat çıkarması, m.18 ihlali olarak değerlendirilebilir. Ara dönem yükümlülüğü, devletin andlaşmayı onaylamayı reddetme hakkını ortadan kaldırmaz; yalnızca bu karar verilinceye kadar andlaşmanın amacına aykırı davranışı yasaklar.

Türkiye'de andlaşma yapma usulü

Anayasa m.90 uyarınca yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır. Bazı ekonomik, ticari ve teknik andlaşmalar yayımlanma ile yürürlüğe konabilir; ancak bu hâlde iki ay içinde Meclisin bilgisine sunulur. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşmalar kanun hükmündedir.

Anayasa m.87, andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmayı Meclisin görevleri arasında sayar; m.104 ise Cumhurbaşkanının milletlerarası andlaşmaları onaylayıp yayımlayacağını belirtir. Böylece Türkiye, andlaşmaların iç hukuka aktarılmasında kanunla uygun bulma modelini benimsemiş görünmektedir.undefined 2004 yılında m.90'a eklenen cümle, temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunların çatışması hâlinde andlaşma hükümlerinin esas alınmasını öngörerek bu modeli birey lehine güçlendirmiştir. Uygulamada uygun bulma kanunu, andlaşmanın onaylanmasını içerik olarak değiştirmeden yetki veren bir kanun niteliği taşır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.