Andlaşmaların Geçerliliği
Andlaşmaların geçerlilik karinesi, iç hukuka aykırılık, hata, hile, temsilcinin yolsuzluğu, zorlama ve jus cogens kurallarına aykırılık sebepleri ile butlanın sonuçları ve bölünebilirlik ele alınır.
Geçerlilik karinesi ve butlan sebeplerinin sınırlılığı
Viyana Andlaşmalar Hukuku Sözleşmesi m.42, bir andlaşmanın geçerliliğinin ancak Sözleşme hükümlerine dayanılarak itiraz konusu yapılabileceğini belirtir. Bu düzenleme, geçerlilik karinesi yaratır: andlaşma, aksi ispatlanıncaya kadar geçerlidir. Butlan sebepleri sınırlı biçimde sayılmıştır; devletlerin hoşuna gitmeyen her siyasi sonuç, geçersizlik gerekçesi yapılamaz.
Geçersizlik sebeplerini ileri sürme usulü de sıkı kurallara bağlıdır. m.65 uyarınca geçersizlik iddiasında bulunan devlet, diğer taraflara yazılı bildirimde bulunur ve itiraz edilirse uyuşmazlık m.66'daki yollara, yani andlaşmanın uygulanması veya yorumuna ilişkin uyuşmazlık çözüm mekanizmalarına götürülür. Bu usul, tek taraflı kaçışları önlemeyi amaçlar. Butlan sebeplerinin sınırlı sayıda tutulması, andlaşmaların istikrarını korumaya ve devletlerin sonradan pişmanlık duyarak hukuki ilişkilerini bozmasını önlemeye hizmet eder.
İç hukuka aykırılık
m.46 uyarınca bir devlet, andlaşmayla bağlanma rızasını, iç hukukunun andlaşma yapma yetkisine ilişkin bir kuralına aykırılık gerekçesiyle geçersiz kılamaz. Ancak bu aykırılık açık ve temel önemde bir iç hukuk kuralına ilişkinse ve objektif olarak her devletin dikkatini çekecek nitelikteyse istisna uygulanabilir.
Hükmün amacı, devletlerin iç hukuk düzenlemelerini uluslararası yükümlülüklerinden kaçmak için kalkan olarak kullanmasını engellemektir. Bu nedenle Türkiye'de Anayasa m.90'daki uygun bulma usulüne aykırılık, kural olarak andlaşmayı geçersiz kılmaz; ancak çok açık ve ağır bir usul ihlali hâlinde istisna tartışılabilir. İç hukuka aykırılık istisnasının dar yorumlanması, uluslararası hukukun üstünlüğü ilkesinin bir gereğidir; aksi yaklaşım her devlete tek taraflı kurtuluş imkânı tanırdı.
Hata, hile ve temsilcinin yolsuzluğu
Hata (m.48), andlaşmanın yapıldığı sırada var olan ve andlaşmanın esaslı bir temelini oluşturan bir olgu veya durumdaki yanılgıyı ifade eder. Hata, andlaşmaya rıza gösteren devletin kendi davranışından kaynaklanmamalı ve hatanın fark edilmemesi iyi niyetle açıklanabilmelidir. Yazım hatası gibi önemsiz yanılgılar butlan sebebi değildir.
Hile (m.49), bir devletin diğer devletin görüşmeler sırasındaki aldatıcı davranışı nedeniyle andlaşmaya rıza göstermesidir. Temsilcinin yolsuzluğu (m.50) ise bir devletin temsilcisinin, diğer bir devletin doğrudan veya dolaylı etkisiyle andlaşmaya rıza göstermeye yönlendirilmesidir. Her iki hâlde de sakatlanan, devletin serbest iradesidir. Hata hâlinde andlaşmanın esaslı bir temelinin yanlış bilgiye dayanması gerekir; sadece taraflardan birinin değerlendirme yanılgısı butlan sebebi oluşturmaz.
Zorlama
m.51, bir devletin temsilcisinin, andlaşmaya rıza göstermeye zorlanması hâlinde andlaşmanın geçersiz olduğunu kabul eder. Zorlama, kişiye yönelik fiilî baskıyı kapsar. Daha geniş etkili hüküm m.52'dir: kuvvet tehdidi veya kuvvet kullanımı yoluyla andlaşmaya rıza göstermeye zorlanan devletin andlaşması geçersizdir.
m.52, BM Antlaşması m.2/4'teki kuvvet kullanma yasağının andlaşmalar hukukuna yansımasıdır. Ancak hangi baskıların "kuvvet" sayılacağı tartışmalıdır; ekonomik ve siyasi baskı, kural olarak kuvvet kullanımı kapsamında değerlendirilmez. Bu ayrım, eşit olmayan müzakere koşullarında yapılan andlaşmaların akıbeti bakımından önem taşır. Zorlama hâlinde andlaşmanın geçersizliği, zorlanan devletin iradesinin hukuken korunmaya değer sayılmamasının sonucudur.
Jus cogens kurallarına aykırılık
m.53, yapıldığı sırada milletlerarası hukukun emredici bir kuralına aykırı olan andlaşmayı geçersiz sayar. Emredici kural, tüm devletler topluluğunun bütünü tarafından kabul edilen ve ancak aynı nitelikte bir kuralla değiştirilebilecek kuraldır. Kuvvet kullanma yasağı, soykırım yasağı, kölelik yasağı ve işkence yasağı bu kapsamda değerlendirilir.
m.64 ise andlaşmanın yapılmasından sonra ortaya çıkan yeni bir emredici kuralın andlaşmayı sona erdirmesi veya geçersiz kılması sonucunu düzenler. Jus cogens denetimi, andlaşmalar hukukunun devlet iradesine dayanan yapısını nesnel bir sınıra tabi tutar. Jus cogens denetimi, andlaşmalar hukukunun en güçlü sınırıdır; bu kurallara aykırılık hâlinde devletlerin rızası bile andlaşmayı ayakta tutamaz. Emredici kuralın varlığının tespiti, devletlerin geniş katılımını gerektirdiği için doktrinde ölçütleri tartışmalıdır.
Butlanın sonuçları ve bölünebilirlik
Geçersiz bir andlaşma, m.69 uyarınca hükümsüzdür ve hukuki sonuç doğurmaz. Ancak geçersizlik nedeniyle ortaya çıkan fiilî durumların düzeltilmesi ve iyi niyetli tarafların korunması gerekebilir. m.44 uyarınca geçersizlik, kural olarak andlaşmanın tamamını etkiler; ancak geçersizliğin belirli hükümlerle sınırlı olması, o hükümlerin andlaşmanın geri kalanından ayrılabilmesine ve andlaşmanın onaylanmasının bu hükümlere bağlı olmamasına bağlıdır.
Bölünebilirlik, özellikle çok taraflı andlaşmalarda istikrarı korumaya yarar. Bununla birlikte jus cogens ihlali gibi ağır sakatlıklarda andlaşmanın bütünüyle ortadan kalkması, uluslararası kamu düzeninin gereğidir.undefined Ayrıca geçersizliği ileri süren devletin, sakatlığı öğrendiği tarihten itibaren makul süre içinde hareket etmesi beklenir; uzun süre sessiz kalan devletin sonraki iddiası iyi niyet ilkesiyle bağdaşmayabilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.