Andlaşmaların Sona Ermesi ve Askıya Alınması

Andlaşmaların hükümlerine veya tarafların rızasına göre sona ermesi ve askıya alınması, esaslı ihlal, ifanın imkânsızlaşması, şartların esaslı değişmesi, jus cogens ve usule ilişkin güvenceler ile sona ermenin sonuçları ele alınır.

Sona erme ve askıya alma hallerinin sınırlılığı

Viyana Andlaşmalar Hukuku Sözleşmesi, andlaşmaların sona ermesi ve askıya alınmasını belirli sebeplere bağlar. m.42/2 uyarınca bir andlaşmanın sona ermesi, feshi veya bir tarafın çekilmesi ancak andlaşmanın kendi hükümlerine veya Sözleşme'ye dayanılarak gerçekleşebilir. Bu düzenleme, devletlerin tek taraflı siyasi kararlarla andlaşmalardan kurtulmasını engeller.

Sona erme ile askıya alma farklıdır. Askıya alma, andlaşmanın geçerliliğini korurken taraflar arasındaki uygulamanın geçici olarak durdurulmasıdır (m.57-58). Her iki hâlde de andlaşmanın yarattığı hukuki ilişkilerin tasfiyesi, sonuç hükümlerine göre yapılır. Bu sınırlama, andlaşmaların uluslararası ilişkilerde güven yaratan işlevini korur; aksi hâlde her devlet siyasi konjonktüre göre yükümlülüklerinden kurtulabilirdi.

Andlaşma hükümlerine göre sona erme ve çekilme

m.54 uyarınca andlaşma, kendi hükümlerine göre veya tarafların her zaman oybirliğiyle kararlaştırması hâlinde sona erer. Bir andlaşmanın sona erme veya çekilme hükmü içermemesi, devletin her zaman çekilebileceği anlamına gelmez. m.56, çekilme hakkının andlaşmada öngörülmesi, tarafların niyetinden anlaşılması veya andlaşmanın niteliğinden doğması hâllerinde çekilmeye izin verir.

Çekilme bildirimi, kural olarak on iki ay önceden yapılmalıdır; ancak taraflar farklı bir süre kararlaştırabilir. Bu süre, diğer tarafların andlaşma rejimine uyum sağlamasına ve hukuki belirsizliğin önlenmesine hizmet eder. Çekilme hakkının varlığı, andlaşmanın niteliğine göre belirlenir; silahsızlanma veya insan hakları gibi rejimlerde çekilmenin sınırlandırılması doktrinde savunulmaktadır. Bu nedenle çekilme hakkının kullanımı, andlaşmanın diğer tarafları bakımından da hukuki sonuç doğurur.

Esaslı ihlal

m.60, bir andlaşmanın esaslı ihlali hâlinde diğer tarafın andlaşmayı sona erdirme veya tamamen ya da kısmen askıya alma hakkını düzenler. Esaslı ihlal, andlaşmanın amacına ulaşılmasını engelleyen bir reddetme veya andlaşma hükmünün hukuka aykırı biçimde reddedilmesi olarak tanımlanır.

İki taraflı andlaşmalarda ihlal, diğer tarafa sona erme veya askıya alma hakkı verir. Çok taraflı andlaşmalarda ise taraflar oybirliğiyle andlaşmayı askıya alabilir veya sona erdirebilir; ayrıca ihlalden özellikle etkilenen taraf, kendisi ile ihlalci arasındaki ilişkide andlaşmayı askıya alabilir. İhlal, andlaşmanın niteliği gereği insan hakları gibi bütüncül bir rejim oluşturuyorsa, karşılıklılık temelli tepkiler sınırlanabilir. Esaslı ihlal iddiası, andlaşmanın bütünüyle ortadan kaldırılmasından önce askıya alma gibi daha ölçülü bir tepkiyle de karşılanabilir.

İfanın imkânsızlaşması ve şartların esaslı değişmesi

m.61, andlaşmanın uygulanması için vazgeçilmez bir nesnenin kalıcı olarak yok olması veya ortadan kalkması hâlinde tarafların andlaşmayı sona erdirebileceğini veya askıya alabileceğini belirtir. İmkânsızlık, andlaşmanın kendi ihlalinden kaynaklanıyorsa bu yola başvurulamaz.

m.62, şartların esaslı değişmesi (rebus sic stantibus) hâlini düzenler. Değişiklik, andlaşmanın yapıldığı sırada mevcut olan ve tarafların rızasının esaslı temelini oluşturan şartlarda öngörülmemiş bir değişiklik olmalı ve andlaşmanın kapsamını kökten değiştirecek nitelikte bulunmalıdır. Bu hüküm dar yorumlanır; sınır andlaşmalarında ve değişikliğin tarafların ihlalinden kaynaklandığı hâllerde uygulanamaz. İmkânsızlık hâlinin geçici olması, sona erme yerine askıya alma sonucunu doğurabilir; bu ayrım, andlaşmanın yeniden uygulanabilirliğine göre yapılır. Andlaşmanın değişen koşullara uyum sağlaması, öncelikle yorum ve değişiklik yollarıyla denenmeli; sona erme en son çare olarak düşünülmelidir.

Jus cogens ve savaş hâli

m.64 uyarınca milletlerarası hukukun yeni bir emredici kuralı ortaya çıkarsa, bu kurala aykırı andlaşma sona erer ve geçersiz hâle gelir. Bu düzenleme, andlaşmalar hukukunun devlet iradesini aşan nesnel sınırını gösterir. Jus cogens ihlali, andlaşmanın yalnızca askıya alınmasına değil, tamamen ortadan kalkmasına yol açar.

Diplomatik ilişkilerin kesilmesi veya savaş hâli, kural olarak andlaşmaları kendiliğinden sona erdirmez. Andlaşmaların niteliğine göre bazı hükümler askıya alınabilir; ancak sınır andlaşmaları ve insancıl hukuka ilişkin bazı düzenlemeler yürürlükte kalır. Bu konu, andlaşmalar hukuku ile devletlerin fiilî durumu arasındaki ilişkiyi gösterir. Savaş hâlinin andlaşmalara etkisi, andlaşmalar hukukunun genel hükümleriyle birlikte insancıl hukuk kuralları çerçevesinde değerlendirilir.

Usul güvenceleri ve sona ermenin sonuçları

m.65-68, sona erme, çekilme veya askıya alma iddialarının yazılı bildirim ve itiraz usulüne bağlanmasını öngörür. Bildirimde önerilen tedbir ve gerekçeleri belirtilir; itiraz hâlinde uyuşmazlık m.66'daki çözüm yollarına götürülür. Bu usul, tek taraflı ve gerekçesiz çekilmelerin önüne geçmeyi amaçlar.

m.70 uyarınca andlaşmanın sona ermesi, aksi kararlaştırılmadıkça tarafları andlaşmanın sona ermesinden önce doğan yükümlülüklerden kurtarmaz. Sona erme, andlaşmanın geçmişte doğurduğu hukuki sonuçları ortadan kaldırmaz; yalnızca geleceğe etkili olur. Bu kural, hukuki istikrarın korunması bakımından temel önemdedir.undefined Sona erme hâlinde tarafların andlaşma uyarınca edindikleri haklar ve üstlendikleri borçlar, sonuç hükümleri çerçevesinde tasfiye edilir; bu süreç, andlaşmanın niteliğine göre farklılık gösterir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.