Milletlerarası Hukuk ve İç Hukuk İlişkisi

Monizm ve düalizm yaklaşımları, andlaşmaların iç hukuka aktarılma modelleri, Türkiye'de Anayasa m.90 çerçevesinde andlaşmaların kanun hükmünde olması, temel hak andlaşmalarının üstünlüğü ve iç hukuka aykırılık savunmasının sınırları ele alınır.

Monizm ve düalizm

Milletlerarası hukuk ile iç hukuk arasındaki ilişki, doktrinde iki temel yaklaşımla açıklanır. Monizm, her iki hukuk düzeninin tek bir hukuk sisteminin parçaları olduğunu ve milletlerarası hukukun iç hukukta ayrı bir aktarma işlemi olmaksızın geçerli olabileceğini savunur. Düalizm ise iki düzenin ayrı kaynaklara ve muhatap kitlelere sahip olduğunu, milletlerarası hukukun iç hukukta etki doğurması için devletin bir dönüşüm işlemi yapması gerektiğini ileri sürer.

Uygulamada devletlerin çoğu karma bir model izler. Anayasal düzen, andlaşmaların iç hukuktaki yerini ve uygulanma biçimini belirler; bu nedenle aynı andlaşma, farklı devletlerde farklı usullerle uygulanabilir. Monizm-düalizm ayrımı, bu nedenle soyut bir kuram olmaktan çok, anayasal tercihleri sınıflandıran bir araçtır. Monist görüşün katı biçimi, milletlerarası hukuku iç hukukun üstünde görürken; ılımlı biçimi, çatışma hâlinde iç hukukun sonraki düzenlemesine üstünlük tanıyabilir.

Andlaşmaların iç hukuka aktarılması

Düalist gelenekte andlaşmaların iç hukuka aktarılması için transformasyon (dönüşüm) veya adopsiyon (benimseme) yöntemleri kullanılır. Transformasyonda andlaşma hükümleri iç hukuk normuna dönüştürülür; adopsiyonda ise andlaşma, iç hukukta doğrudan uygulanabilir hâle getirilir. Bazı anayasalar andlaşmalara kanun düzeyinde yer vererek bu ayrımı yumuşatır.

Aktarma usulü, andlaşmanın iç hukukta kim tarafından ve hangi öncelikle uygulanacağını etkiler. Andlaşmanın kendiliğinden uygulanabilir (self-executing) olup olmadığı da ayrıca değerlendirilir; hükmün yeterince açık ve koşulsuz olması gerekir. Aksi hâlde uygulama için iç hukuk düzenlemesi gerekebilir. Türk hukukunda uygun bulma kanunu andlaşmanın kendisini değil, onaylanmasını uygun bulur; bu nedenle andlaşma metni ile uygun bulma kanunu aynı şey değildir.

Türkiye'de anayasal çerçeve

Anayasa m.90, yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanmasını TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlar. Belirli ekonomik, ticari ve teknik andlaşmalar yayımlanma ile yürürlüğe konabilir; ancak iki ay içinde Meclisin bilgisine sunulur. Uygun bulma kanunu, andlaşmanın içeriğini onaylayan bir yetki kanunu niteliği taşır.

Anayasa m.104, Cumhurbaşkanının milletlerarası andlaşmaları onaylayıp yayımlayacağını belirtir. Böylece süreç, Meclisin uygun bulması ve Cumhurbaşkanının onaylaması aşamalarından oluşur. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşmalar kanun hükmündedir; bu ifade, andlaşmaların iç hukukta ayrı bir dönüşüm işlemine gerek olmaksızın kanun düzeyinde etki doğurduğunu gösterir. Anayasa Mahkemesi, kanunların andlaşmalara aykırılığını esastan denetlemez; m.90'ın temel hak hükmü ise mahkemelere doğrudan uygulama yetkisi veren bir çatışma kuralı olarak işlev görür.

Hiyerarşi sorunu

Andlaşmaların kanun hükmünde sayılması, onları anayasanın altında ve kanunlarla eş düzeyde konumlandırır. Bu nedenle andlaşma ile kanun çatıştığında, genel ilke olarak sonraki düzenleme esas alınır; ancak Anayasa m.90'ın temel hak ve özgürlüklere ilişkin özel hükmü bu genel kuralı değiştirir.

Anayasa'nın üstünlüğü ilkesi gereği, usulüne göre yürürlüğe konulmuş bir andlaşma da Anayasa'ya aykırı olamaz. Ancak Anayasa m.90 uyarınca andlaşmalar hakkında Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz; bu, andlaşmaların anayasal denetiminin sınırlı olduğunu gösteren özel bir düzenlemedir. Uygulamada andlaşmanın kanun hükmünde sayılması, ona kanunlardan farklı bir yaptırım veya yorum rejimi kazandırmaz; yalnızca normlar hiyerarşisindeki yeri belirler.

Temel hak andlaşmalarının üstünlüğü

Anayasa m.90'a 2004 yılında eklenen cümle, temel hak ve özgürlüklere ilişkin usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda andlaşma hükümlerinin esas alınacağını öngörür. Bu hüküm, andlaşmayı kanun karşısında üstün konuma getiren özel bir çatışma kuralıdır.

Doktrinde bu üstünlüğün yalnızca temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla sınırlı olduğu ve anayasal denetim yerine geçmediği kabul edilir. Uygulamada mahkemeler, somut olayda andlaşma hükmünü doğrudan uygulayabilir; ancak andlaşma hükmünün kendiliğinden uygulanabilir olması ve çatışmanın açık olması gerekir. Anayasa m.90'ın son cümlesi, andlaşmanın kanunla çatıştığı her durumda değil, yalnızca temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalar bakımından uygulanır; diğer andlaşmalarda genel kurallar geçerlidir.

İç hukuka aykırılık savunmasının reddi

Viyana Andlaşmalar Hukuku Sözleşmesi m.27, bir tarafın andlaşmayı uygulamama gerekçesi olarak iç hukukunu ileri süremeyeceğini belirtir. Bu kural, milletlerarası hukukun iç hukuk karşısındaki bağımsızlığını ve ahde vefa ilkesini güvenceye alır. Devlet, andlaşmadan doğan yükümlülüğünü yerine getirmek için iç hukukunu uyumlu hâle getirmekle yükümlüdür.

İç hukuka aykırılık, yalnızca andlaşmanın geçerliliği bakımından m.46'daki dar istisna çerçevesinde gündeme gelebilir. Uygulamada bu istisna çok sınırlı yorumlanır; sıradan kanun-andlaşma çatışmaları, devleti uluslararası sorumluluktan kurtarmaz. Bu nedenle iç hukuk uyumu, yalnızca anayasal bir gereklilik değil, aynı zamanda uluslararası bir yükümlülüktür. m.46 istisnası, iç hukukun andlaşma yapma yetkisine ilişkin temel bir kuralının açıkça ihlal edilmesi hâlinde ve ihlalin açık olması koşuluyla sınırlı bir geçersizlik imkânı tanır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.