Kanunlar İhtilafı Hukukunun Genel Kuralları

Kanunlar ihtilafı kuralının yapısını, bağlama noktalarını, atıf ve bölgesel hukuk sorunlarını, dava tarihinin etkisini, kamu düzeni ile doğrudan uygulanan kuralları ve şekil-zamanaşımı rejimini genel hükümler üzerinden ele alır.

Kanunlar ihtilafı kuralının yapısı

Kanunlar ihtilafı kuralı iki unsurdan oluşur: soyut olay ve bağlama noktası. Kural önce hangi tür ilişkinin ele alındığını belirtir, sonra o ilişkiye hangi devletin hukukunun uygulanacağını gösterir. Örneğin evlenme ehliyeti bakımından kural, ilgili kişinin millî hukukunu yetkili kılar.

Bu yapı, hâkime somut olayı sınıflandırma ve ardından gösterilen hukuku uygulama görevi verir. Kanunlar ihtilafı kuralı, olayın çözümünü kendisi getirmez; yalnızca çözümün hangi hukuk düzeninde aranacağını söyler. Bu nedenle kural, maddi hukuk değil, maddi hukuka yönlendiren bir üst kuraldır. Hâkim, kuralın gösterdiği hukuku re'sen uygular.

Bağlama noktaları

Bağlama noktası, olayı bir hukuk düzenine bağlayan ölçüttür. Kanun, kişi bakımından vatandaşlığı, yerleşim yerini ve mutad meskeni; eşya bakımından malın bulunduğu ülkeyi; işlemler bakımından yapıldığı yeri; sözleşmeler bakımından tarafların seçimini ve en sıkı ilişkiyi kullanır.

Bağlama noktaları sabit ve değişken olabilir. Vatandaşlık gibi kişisel ölçütler kişinin hukuki bağlılığını yansıtırken, malın bulunduğu yer gibi ölçütler mekânsal ilişkiyi esas alır. Kanun koyucu, her ilişki türü için hangi ölçütün daha adil ve öngörülebilir olduğunu değerlendirir. Hâkimin görevi, somut olayda bu ölçütün gerçekleşip gerçekleşmediğini saptamaktır.

Atıf: yabancı hukukun geri göndermesi

Atıf, yetkili yabancı hukukun kendi kanunlar ihtilafı kuralıyla başka bir hukuku yetkili kılmasıdır. Kanun atfı sınırlı kabul eder: Yabancı hukukun kanunlar ihtilafı kurallarının başka bir hukuku yetkili kılması yalnız kişinin hukuku ve aile hukukuna ilişkin ihtilaflarda dikkate alınır.

Atıf dikkate alındığında, yetkili kılınan hukukun maddi hukuk hükümleri uygulanır. Böylece hukuk arama süreci, başka bir devletin kanunlar ihtilafı kurallarına sonsuz biçimde aktarılmaz. Borçlar, eşya ve miras gibi alanlarda atıf dikkate alınmaz; hâkim doğrudan yetkili hukukun maddi hükümlerine başvurur. Bu ayrım, atıf kurumunun uygulama alanını daraltır.

Hukuk seçiminde maddi hukuk esası

Taraflara uygulanacak hukuku seçme imkânı verilen hâllerde, aksi açıkça kararlaştırılmadıkça seçilen hukukun maddi hukuk hükümleri uygulanır. Bu kural, hukuk seçiminin atıf yoluyla başka bir hukuka açılmasını önler. Taraflar belirli bir devletin hukukunu seçtiğinde, o devletin kanunlar ihtilafı kuralları değil, doğrudan maddi hükümleri uygulanır.

Düzenleme, taraf iradesinin öngörülebilirliğini güçlendirir. Aksi yaklaşımda tarafların seçtiği hukuk, kendi atıf kuralları üzerinden başka bir hukuka yönelebilir ve seçimin sonucu belirsizleşirdi. Kanun, bu belirsizliği maddi hukuk esasıyla giderir. Seçimin kapsamı ve zamanı ise sözleşmeye ilişkin özel hükümlerde düzenlenmiştir.

Bölgesel birimler ve değişken hukuk

Uygulanacak devletin hukuku, birden çok bölgesel birime ve bu birimler de değişik hukuk düzenlerine sahip olabilir. Bu durumda hangi bölge hukukunun uygulanacağı o devletin hukukuna göre belirlenir. Böylece federal veya bölgesel yapıdaki devletlerin iç hukuk düzeni, Türk hâkimi tarafından dikkate alınır.

O devlet hukukunda belirleyici bir hükmün bulunmaması hâlinde, ihtilafle en sıkı ilişkili bölge hukuku uygulanır. Bu ikinci kural, bölgesel hukuk düzenleri arasında seçim yapılamadığında boşluğu doldurur. Ölçüt yine en sıkı ilişkidir. Hâkim, olayın hangi bölgeyle daha yoğun bağlantılı olduğunu somut olarak değerlendirir.

Dava tarihinin sabitleyici etkisi

Yetkili hukuk vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutad mesken esaslarına göre tayin edilmişse, aksine hüküm olmadıkça dava tarihindeki durum esas alınır. Bu kural, dava açıldıktan sonra bu ölçütlerin değişmesinin uygulanacak hukuku etkilememesini sağlar.

Sabitleme, hem öngörülebilirlik hem de kötüye kullanımın önlenmesi bakımından önemlidir. Davacı veya davalı, dava sürerken vatandaşlığını ya da mutad meskenini değiştirerek kendi lehine bir hukuk yaratamaz. Kural, aksine düzenleme bulunan hâllerde uygulanmaz; bu nedenle özel bağlama kurallarındaki zaman ölçütleri ayrıca dikkate alınır.

Vatandaşlık esasının özel hâlleri

Vatandaşlık esasına göre yetkili hukuk belirlenirken vatansızlık, mültecilik ve çok vatandaşlık özel olarak düzenlenmiştir. Vatansızlar ve mülteciler hakkında yerleşim yeri, bulunmadığı hâllerde mutad mesken, o da yoksa dava tarihinde bulundukları ülke hukuku uygulanır.

Çok vatandaşlıkta kişi aynı zamanda Türk vatandaşıysa Türk hukuku uygulanır. Türk vatandaşı değilse, daha sıkı ilişki içinde bulunduğu devletin hukuku esas alınır. Bu düzenlemeler, vatandaşlık ölçütünün uygulanamadığı veya birden çok devlete bağlılık doğurduğu durumlarda ortaya çıkan belirsizliği giderir. Hâkim, önce kişinin hangi gruba girdiğini saptar.

Kamu düzeni süzgeci

Yetkili yabancı hukukun belirli bir olaya uygulanan hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa uygulanmaz. Kanun, gerekli görülen hâllerde Türk hukukunun uygulanmasına imkân verir. Kamu düzeni burada bir savunma aracı olarak işler; yabancı hukukun uygulanmasını somut sonucu bakımından denetler.

Müdahalenin ölçüsü açıklık ve ağırlıktır. Yabancı hukukun Türk hukukundan farklı olması tek başına yeterli değildir. Hâkim, hükmün olaya uygulanmasıyla doğacak sonucu değerlendirir. Aykırılık tespit edilirse hüküm uygulanmaz; gerekli görülen hâllerde Türk hukuku uygulanır. Kamu düzeni, kanunlar ihtilafı düzeninin olağan işleyişini koruyan istisnai bir güvencedir.

Türk hukukunun doğrudan uygulanan kuralları

Yetkili yabancı hukuk uygulanırken, düzenleme amacı ve uygulama alanı bakımından Türk hukukunun doğrudan uygulanan kurallarının kapsamına giren hâllerde o kural uygulanır. Bu kurallar, kanunlar ihtilafı kuralına rağmen kendi uygulanma alanını belirler. Örneğin belirli bir piyasayı veya kamu yararını korumayı amaçlayan emredici düzenlemeler bu nitelikte olabilir.

Doğrudan uygulanan kural, kamu düzeninden farklı olarak önceden ve olumlu biçimde müdahale eder. Kamu düzeni yabancı hukukun sonucunu süzerken, doğrudan uygulanan kural baştan kendini uygulanır kılar. Hâkim, kuralın amacını ve kapsamını yorumlayarak somut olayın bu alana girip girmediğini belirler.

Üçüncü devletin doğrudan uygulanan kuralları

Sözleşmeden doğan ilişkinin tabi olduğu hukuk uygulanırken, sözleşmeyle sıkı ilişkili olduğu takdirde üçüncü bir devletin hukukunun doğrudan uygulanan kurallarına etki tanınabilir. Kanun burada hâkime takdir alanı bırakır: etki tanınıp tanınmayacağı, kuralların amacı, niteliği, muhtevası ve sonuçları dikkate alınarak değerlendirilir.

Bu düzenleme, yalnız Türk hukukunun değil, üçüncü devletlerin emredici düzenlemelerinin de sözleşme ilişkisine etki edebilmesine imkân tanır. Ölçüt, kuralın sözleşmeyle sıkı ilişkili olması ve uygulanmasının hakkaniyete uygun düşmesidir. Hâkim, tek taraflı bir tercih yerine kuralın işlevini değerlendirir. Bu hüküm, sözleşmeden doğan borçlara ilişkin bölümde yer alır.

Şekil ve zamanaşımının tabi olduğu hukuk

Hukuki işlemler, yapıldıkları ülke hukukunun veya işlemin esası hakkında yetkili olan hukukun maddi hukuk hükümlerinin öngördüğü şekle uygun yapılabilir. Kanun, iki hukuktan birine uyulmasını yeterli görerek şekil bakımından geçerliliği kolaylaştırır.

Zamanaşımı ise hukuki işlem ve ilişkinin esasına uygulanan hukuka tabidir. Bu tercih, zamanaşımını esas hukukun ayrılmaz bir parçası olarak görür ve farklı hukukların zamanaşımı kurallarının yarışmasını önler. Böylece hem şekil hem zamanaşımı bakımından uygulanacak hukuk, esas ilişkiyle uyumlu biçimde belirlenir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.