Kişiler ve Aile Hukukunda Bağlanma

Gerçek ve tüzel kişilerin ehliyeti, vesayet ve gaiplik, nişanlanma, evlenme, boşanma, evlilik malları, soybağı, evlat edinme ve nafaka bakımından hangi hukukun uygulanacağını bağlama kurallarıyla açıklar.

Gerçek kişilerin hak ve fiil ehliyeti

Hak ve fiil ehliyeti, ilgilinin millî hukukuna tabidir. Kişinin hangi yaşta ergin olacağı, hangi işlemleri tek başına yapabileceği ve ehliyetsizlik hâlleri kural olarak kendi millî hukukuna göre belirlenir. Bu, kişinin hukuki statüsünün tek bir hukuk düzenine bağlanması düşüncesine dayanır.

Kanun, ehliyetsizlik bakımından işlem güvenliğini koruyan bir istisna getirir. Millî hukukuna göre ehliyetsiz olan kişi, işlemin yapıldığı ülke hukukuna göre ehilse yaptığı hukuki işlemle bağlıdır. Ancak aile ve miras hukuku ile başka bir ülkedeki taşınmazlar üzerindeki aynî haklara ilişkin işlemler bu istisnanın dışındadır. Ayrıca millî hukuka göre kazanılan erginlik, vatandaşlık değişse bile sona ermez.

Tüzel kişiler ve kişi toplulukları

Tüzel kişilerin veya kişi ya da mal topluluklarının hak ve fiil ehliyetleri, statülerindeki idare merkezi hukukuna tabidir. Statü, tüzel kişinin tabi olduğu kişisel hukuku ifade eder. Ancak fiilî idare merkezinin Türkiye'de olması hâlinde Türk hukuku uygulanabilir. Böylece kayıtlı merkez ile gerçek yönetim yeri arasındaki farklılık dikkate alınır.

Statüsü bulunmayan tüzel kişiler ile tüzel kişiliği bulunmayan kişi veya mal topluluklarının ehliyeti, fiilî idare merkezi hukukuna tabidir. Bu düzenleme, statü kavramının uygulanamadığı yapılar için pratik bir bağlama noktası getirir. Hâkim, önce yapının statüye sahip olup olmadığını, ardından idare merkezinin nerede bulunduğunu belirler.

Vesayet, kısıtlılık ve kayyımlık

Vesayet veya kısıtlılık kararı verilmesi ya da sona erdirilmesi sebepleri, hakkında karar istenen kişinin millî hukukuna tabidir. Yabancının millî hukukuna göre bu karar verilemeyen hâllerde, kişinin mutad meskeni Türkiye'deyse Türk hukukuna göre karar verilebilir veya kaldırılabilir. Kişinin zorunlu olarak Türkiye'de bulunduğu hâllerde de Türk hukuku uygulanır.

Sebep dışındaki bütün kısıtlılık veya vesayete ilişkin hususlar ile kayyımlık Türk hukukuna tabidir. Yani kararın sebebi kişinin millî hukukundan, usulü ve sonuçları ise Türk hukukundan alınır. Bu ayrım, yabancının korunması ile Türkiye'deki uygulamanın işleyişi arasında denge kurar. Hâkim, olayın hangi kısma girdiğini ayrı ayrı değerlendirir.

Gaiplik ve ölmüş sayılma

Gaiplik veya ölmüş sayılma kararı, hakkında karar verilecek kişinin millî hukukuna tabidir. Kişinin millî hukukuna göre bu karar verilemiyorsa, mallarının Türkiye'de bulunması veya eşinin ya da mirasçılarından birinin Türk vatandaşı olması hâlinde Türk hukukuna göre karar verilir.

Bu düzenleme, yabancı hukukun çözüm sunmadığı hâllerde Türkiye ile gerçek bir bağlantı arar. Malın Türkiye'de bulunması veya yakınlarının Türk vatandaşı olması, Türk hukukunun uygulanmasını haklı kılan ölçütlerdir. Gaip kişinin hukuki durumu, bu bağlantılardan biri varsa Türk hukukuna göre çözüme kavuşturulur.

Nişanlanma

Nişanlanma ehliyeti ve şartları, taraflardan her birinin nişanlanma anındaki millî hukukuna tabidir. Yani her taraf kendi millî hukukuna göre nişanlanma ehliyetine sahip olmalı ve o hukukun şartlarını taşımalıdır. Bu, kişisel statüye ilişkin konularda taraf bazında bağlama yapılmasının tipik örneğidir.

Nişanlılığın hükümlerine ve sonuçlarına ise müşterek millî hukuk uygulanır. Taraflar ayrı vatandaşlıkta ise Türk hukuku uygulanır. Böylece ehliyet ve şartlarda ayrı ayrı millî hukuklar devreye girerken, nişanlılığın sonuçları bakımından ortak bir hukuk aranır. Müşterek hukuk yoksa kanun doğrudan Türk hukukunu gösterir.

Evlenme ve evliliğin genel hükümleri

Evlenme ehliyeti ve şartları, taraflardan her birinin evlenme anındaki millî hukukuna tabidir. Evliliğin şekline ise yapıldığı ülke hukuku uygulanır. Böylece evlenmenin maddi şartları ile şekli ayrı bağlama noktalarına bağlanır; şekil bakımından evliliğin yapıldığı yer hukuku esas alınır.

Evliliğin genel hükümleri eşlerin müşterek millî hukukuna tabidir. Taraflar ayrı vatandaşlıkta ise müşterek mutad mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır. Bu sıralama, eşlerin ortak hukuki çevresini önce vatandaşlıkta, sonra mutad meskende arar. Hâkim, sıralamayı aşamalı biçimde uygular ve ilk gerçekleşen ölçütte durur.

Boşanma, ayrılık ve velâyet

Boşanma ve ayrılık sebepleri ile hükümleri eşlerin müşterek millî hukukuna tabidir. Taraflar ayrı vatandaşlıkta ise müşterek mutad mesken hukuku, bulunmadığı takdirde Türk hukuku uygulanır. Boşanmış eşler arasındaki nafaka talepleri hakkında da bu hüküm uygulanır; aynı kural ayrılık ve evlenmenin butlanı hâlinde de geçerlidir.

Boşanmada velâyet ve velâyete ilişkin sorunlar da aynı bağlama kuralına tabidir. Buna karşılık geçici tedbir taleplerine Türk hukuku uygulanır. Geçici tedbirlerin Türk hukukuna bağlanması, yargılama sırasında hızlı ve etkili koruma sağlama amacı taşır. Hâkim, esas uyuşmazlık ile geçici tedbir arasındaki bu ayrımı gözetmelidir.

Evlilik malları

Evlilik malları hakkında eşler, evlenme anındaki mutad mesken veya millî hukuklarından birini açık olarak seçebilirler. Seçim yapılmamışsa eşlerin evlenme anındaki müşterek millî hukuku, bulunmaması hâlinde müşterek mutad mesken hukuku, bunun da bulunmaması hâlinde Türk hukuku uygulanır. Böylece sınırlı bir taraf iradesine öncelik tanınır.

Malların tasfiyesinde taşınmazlar için bulundukları ülke hukuku uygulanır. Evlenmeden sonra yeni bir müşterek hukuka sahip olan eşler, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak üzere bu yeni hukuka tabi olabilirler. Taşınmaz bakımından yer hukukunun esas alınması, aynî hakların bulunduğu ülke hukukuna bağlanmasıyla uyumludur. Üçüncü kişilerin haklarının korunması ise sonradan hukuk değişikliğinin sınırını oluşturur.

Soybağının kurulması ve hükümleri

Soybağının kuruluşu, çocuğun doğum anındaki millî hukukuna, kurulamaması hâlinde mutad mesken hukukuna tabidir. Bu hukuklara göre kurulamıyorsa sırasıyla ana veya babanın doğum anındaki millî hukukları, ana ve babanın müşterek mutad mesken hukuku ve çocuğun doğum yeri hukuku uygulanır. Kanun, çocuğun soybağının kurulmasını kolaylaştıran aşamalı bir sıralama kurmuştur.

Soybağı hangi hukuka göre kurulmuşsa iptali de o hukuka tabidir. Soybağının hükümleri ise soybağını kuran hukuka tabidir; ancak ana, baba ve çocuğun müşterek millî hukuku varsa hükümlere o hukuk, yoksa müşterek mutad mesken hukuku uygulanır. Bu düzenleme, soybağının kurulması ile doğurduğu sonuçları birbirinden ayırır ve çocuğun yararını merkeze alan bir esneklik sağlar.

Evlat edinme ve nafaka

Evlat edinme ehliyeti ve şartları, taraflardan her birinin evlat edinme anındaki millî hukukuna tabidir. Evlat edinmeye ve edinilmeye diğer eşin rızası konusunda eşlerin millî hukukları birlikte uygulanır. Evlat edinmenin hükümleri evlat edinenin millî hukukuna, eşlerin birlikte evlat edinmesi hâlinde ise evlenmenin genel hükümlerini düzenleyen hukuka tabidir.

Nafaka talepleri, nafaka alacaklısının mutad meskeni hukukuna tabidir. Bu bağlama, nafaka alacaklısının yaşadığı çevrenin yaşam koşullarını esas alır ve onun korunmasını güçlendirir. Evlat edinmede ise ehliyet ve şartlarda taraf bazlı millî hukuk, hükümlerde evlat edinenin hukuku öne çıkar. Hâkim, evlat edinmenin kurulması ile sonuçlarını ayrı ayrı değerlendirir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.