Miras Hukukunda Bağlanma
Mirasın ölenin millî hukukuna bağlanmasını, Türkiye'deki taşınmazlar için Türk hukukunun uygulanmasını, terekenin bulunduğu yer hukukunun rolünü, ölüme bağlı tasarrufları ve miras davalarındaki yetkiyi açıklar.
Temel kural: ölenin millî hukuku
Miras, ölenin millî hukukuna tabidir. Bu kural, mirasın bütünlüğü düşüncesine dayanır: Ölenin malvarlığı, vatandaşlığı üzerinden tek bir hukuk düzenine bağlanır. Böylece mirasçılık, miras payları ve ölüme bağlı tasarrufun esası aynı hukuktan değerlendirilir.
Mirasın millî hukuka bağlanması, ölenin kişisel hukukuyla miras arasında bağlantı kurar. Ancak kanun, bu kuralı taşınmazlar bakımından sınırlar. Türkiye'de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır. Böylece taşınmazın bulunduğu ülke hukuku, mirasın bütünlüğü ilkesine bir istisna oluşturur. Hâkim, terekenin hangi malvarlığı unsurlarından oluştuğunu bu ayrım bakımından değerlendirir.
Türkiye'deki taşınmazlar bakımından istisna
Türkiye'de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır. Bu düzenleme, taşınmazın bulunduğu ülke hukukunun aynî haklar alanındaki ağırlığını yansıtır. Ölen yabancı olsa bile Türkiye'deki taşınmazı üzerindeki mirasçılık ve paylaşım Türk hukukuna göre belirlenir.
İstisna, taşınırlar bakımından uygulanmaz; onlar ölenin millî hukukuna tabi kalır. Bu ikili yapı, uygulamada terekenin taşınır ve taşınmaz olarak ayrı değerlendirilmesini gerektirir. Hâkim, önce mirasın genel olarak hangi hukuka bağlı olduğunu, ardından Türkiye'deki taşınmaz bakımından özel kuralın devreye girip girmediğini belirler. Taşınmazın niteliği ve yeri bu değerlendirmenin merkezindedir.
Mirasın açılması, iktisabı ve taksimi
Mirasın açılması sebeplerine, iktisabına ve taksimine ilişkin hükümler terekenin bulunduğu ülke hukukuna tabidir. Bu hüküm, mirasın genel olarak ölenin millî hukukuna bağlanmasına ek bir bağlama getirir. Terekenin bulunduğu yer, bu sayılan konularda uygulanacak hukuku belirler.
Düzenlemenin kapsamı sınırlıdır: Yalnız açılma sebepleri, iktisap ve taksim bu bağlamaya girer. Mirasçılığın esası ve paylar gibi konular ise ölenin millî hukukuna tabi kalmaya devam eder. Bu ayrım, terekenin fiilen bulunduğu ülkedeki işlemlerin o ülke hukukuyla uyumlu yürütülmesini sağlarken mirasın temel statüsünü korur.
Mirasçısız tereke
Türkiye'de bulunan mirasçısız tereke Devlete kalır. Bu kural, mirasçısı bulunmayan malvarlığının Türkiye'de sahipsiz kalmasını önler. Terekenin Türkiye'de bulunması, Devletin bu malvarlığı üzerindeki konumunu belirleyen ölçüttür.
Mirasçısızlık, mirasçıların bulunmaması veya mirası reddetmesi gibi hâllerde gündeme gelebilir. Hâkim, önce mirasçı olup olmadığını araştırır; mirasçı yoksa ve tereke Türkiye'de bulunuyorsa Devletin mirasçılığı söz konusu olur. Bu düzenleme, ölenin millî hukuku ne olursa olsun Türkiye'deki terekenin akıbetini açık biçimde belirler.
Ölüme bağlı tasarrufun şekli
Ölüme bağlı tasarrufun şekline genel şekil kuralı uygulanır. Hukuki işlemler, yapıldıkları ülke hukukunun veya işlemin esası hakkında yetkili hukukun maddi hukuk hükümlerinin öngördüğü şekle uygun yapılabilir. Miras bakımından ayrıca ölenin millî hukukuna uygun şekilde yapılan ölüme bağlı tasarruflar da geçerlidir.
Böylece vasiyetin şekli bakımından üç ölçüt devreye girebilir: Yapıldığı yer hukuku, esas hakkında yetkili hukuk ve ölenin millî hukuku. Kanun, bu seçeneklerden birine uyulmasını yeterli görerek tasarrufun ayakta kalmasını kolaylaştırır. Hâkim, tasarrufun şeklinin bu hukuklardan en az birine uygun olup olmadığını değerlendirir.
Ölüme bağlı tasarruf ehliyeti
Ölüme bağlı tasarruf ehliyeti, tasarrufta bulunanın tasarrufun yapıldığı andaki millî hukukuna tabidir. Ehliyet bakımından zaman ölçütü açıkça belirlenmiştir: Tasarrufun yapıldığı an esas alınır. Böylece sonradan vatandaşlık değişikliği, yapılmış tasarrufun ehliyet bakımından geçerliliğini etkilemez.
Bu kural, genel ehliyet kuralıyla uyumludur; ancak miras hukukuna özgü biçimde zamanı sabitler. Tasarruf ehliyeti, mirasın esasına uygulanan hukuktan ayrı olarak değerlendirilebilir. Hâkim, tasarrufu yapanın o andaki millî hukukunu tespit eder ve ehliyeti bu hukuka göre ölçer. Şekil ile ehliyetin ayrı ölçütlere bağlanması, tasarrufun geçerliliğinin kapsamlı biçimde denetlenmesini sağlar.
Kamu düzeni ve atıf denetimi
Miras alanında da yabancı hukukun uygulanması kamu düzeni süzgecinden geçer. Yetkili yabancı hukukun belirli bir olaya uygulanan hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa uygulanmaz; gerekli görülen hâllerde Türk hukuku uygulanır. Örneğin mirasçılık bakımından ayrımcı veya temel değerlerle çatışan bir sonuç doğarsa bu denetim devreye girebilir.
Atıf bakımından miras, kişinin hukuku ve aile hukuku dışında kaldığı için yabancı hukukun geri göndermesi kural olarak dikkate alınmaz. Hâkim, yetkili yabancı hukukun maddi hukuk hükümlerini doğrudan uygular. Kamu düzeni ise bu uygulamanın somut sonucunu denetleyen istisnai güvencedir. Böylece mirasta hem atıf sınırı hem de kamu düzeni denetimi bir arada işler.
Miras davalarında yetkili mahkeme
Mirasa ilişkin davalar, ölenin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinde görülür. Son yerleşim yeri Türkiye'de değilse, terekeye dahil malların bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Bu düzenleme, miras uyuşmazlıklarında Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisinin iç hukuk kurallarıyla belirlenmesinin bir örneğidir.
Yetki kuralı, uygulanacak hukuktan bağımsızdır. Mahkeme yetkili olsa bile mirasa ölenin millî hukuku veya taşınmaz bakımından Türk hukuku uygulanabilir. Bu nedenle yetki ile uygulanacak hukuk ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Miras davasında hâkim önce yetkisini, sonra bağlama kurallarına göre uygulanacak hukuku belirler.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.