MÖHUK'a Giriş ve Temel Kavramlar

Yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerinde uygulanacak hukukun nasıl belirleneceğini, hâkimin yabancı hukuku re'sen uygulama yükümlülüğünü, atıf, kamu düzeni ve doğrudan uygulanan kurallar gibi temel kavramları 5718 sayılı Kanun üzerinden açıklar.

Yabancılık unsuru ve Kanun'un kapsamı

Milletlerarası özel hukuk, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerini konu alır. Yabancılık unsuru, ilişkinin taraflarında, konusunda veya hukuki işlemin yapıldığı yerde bir yabancılık bulunması anlamına gelir. Kanun, kapsamını üç başlıkla çizer: uygulanacak hukuk, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ve yabancı kararların tanınması ile tenfizi.

Kanunun kapsamı belirlenirken milletlerarası sözleşmelere özel bir yer verilir. Türkiye Cumhuriyetinin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümleri saklıdır. Bu düzenleme, iç hukuktaki kanunlar ihtilafı kuralları ile sözleşme hükümleri çatıştığında önce sözleşme hükümlerinin dikkate alınacağını gösterir. Dolayısıyla bir uyuşmazlıkta önce Türkiye'nin taraf olduğu bir sözleşme bulunup bulunmadığına bakılır.

Kanunlar ihtilafı ve bağlama noktası

Kanunlar ihtilafı, birden çok devletin hukukunun aynı olaya uygulanabilir görünmesi hâlinde hangisinin uygulanacağı sorunudur. Kanunlar ihtilafı kuralları, soyut bir olayı tanımlar ve ona bir bağlama noktası gösterir. Vatandaşlık, yerleşim yeri, mutad mesken, malın bulunduğu yer, işlemin yapıldığı yer gibi ölçütler bu bağlama noktalarıdır.

Bağlama noktası, olaya uygulanacak hukuku belirler; ancak bu hukukun içeriğini değiştirmez. Kanun koyucu, hangi olayın hangi hukuka bağlanacağını önceden ve genel biçimde düzenler. Hâkimin görevi, somut olayı bu soyut kuralın altına yerleştirmek ve gösterilen hukuku uygulamaktır. Bu nedenle kanunlar ihtilafı kuralları maddi hukuk kuralı değil, maddi hukuka götüren bir yönlendirme kuralıdır.

Hâkimin re'sen uygulama yükümlülüğü

Kanunlar ihtilafı hukukunda hâkim, Türk kanunlar ihtilafı kurallarını ve bu kurallara göre yetkili olan yabancı hukuku kendiliğinden uygular. Bu, tarafların ileri sürmesine bağlı bir görev değildir. Hâkim, yabancı hukukun içeriğini tespit ederken tarafların yardımını isteyebilir; ancak yardım istemek bir hak olup tespit yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Bu düzenlemenin pratik sonucu şudur: Taraflar yabancı hukuku ispatlamasa bile hâkim, uygulanacak hukuku araştırmak zorundadır. Böylece kanunlar ihtilafı kurallarının uygulanması, taraf iradesine ve delil sunma yüküne bırakılmamış olur. Hâkimin bu görevi, yabancı hukukun bir olgu değil hukuk olarak ele alınmasından kaynaklanır.

Yabancı hukuk tespit edilemezse ne olur?

Yabancı hukukun olaya ilişkin hükümleri, tüm araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır. Bu, yabancı hukukun uygulanamaması hâlinde doğan boşluğu dolduran bir ikame kuralıdır. Kanun, tespit çabasını ciddi bir koşul olarak kurmuştur: Hâkim önce tüm araştırma imkânlarını kullanmalıdır.

İkame kuralı, yabancı hukukun içeriğinin bilinmemesinden doğan belirsizliği giderir. Ancak buradaki Türk hukuku, kanunlar ihtilafı kuralları değil, olaya uygulanacak maddi hukuk hükümleridir. Yani hâkim, yabancı hukuka giden yolu izleyemeyince doğrudan Türk maddi hukukuna döner. Bu sonuç, davanın çözümsüz kalmasını önler.

Atıf yalnız kişi ve aile hukukunda dikkate alınır

Yabancı hukukun kanunlar ihtilafı kuralları başka bir hukuku yetkili kılabilir. Bu duruma atıf denir. Kanun, atfı sınırlı biçimde kabul eder: Atıf yalnız kişinin hukuku ve aile hukukuna ilişkin ihtilaflarda dikkate alınır. Bu hâllerde atıf kabul edilirse, yetkili kılınan hukukun maddi hukuk hükümleri uygulanır.

Atfın sınırlandırılması, hukuk arama sürecinin sonsuza kadar uzamasını önler. Örneğin Türk hâkimi yabancı hukuka başvurduğunda o hukuk tekrar Türk hukukunu yetkili kılıyorsa, kişi ve aile hukuku alanında bu geri gönderme dikkate alınır. Borçlar, eşya ve miras gibi alanlarda ise atıf kural olarak dikkate alınmaz; doğrudan yetkili hukukun maddi hükümlerine geçilir.

Dava tarihinin esas alınması

Yetkili hukuk vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutad mesken esaslarına göre belirlenmişse, aksine bir hüküm bulunmadıkça dava tarihindeki durum esas alınır. Bu kural, bağlama noktasının hangi anda gerçekleşmiş sayılacağını çözer. Tarafların dava açtıktan sonra vatandaşlık veya yerleşim yerini değiştirmesi, kural olarak uygulanacak hukuku değiştirmez.

Zaman bakımından sabitleme, uyuşmazlığın tek bir hukuk üzerinden çözülmesini sağlar. Aksi durumda taraf, dava sürerken bağlama noktasını değiştirerek uygulanacak hukuku kendi lehine kaydırabilirdi. Kanun, bu tür bir belirsizliği önlemek için dava tarihini ölçü almıştır. Kural, aksine hüküm bulunan hâllerde uygulanmaz.

Vatansızlık ve çok vatandaşlık

Vatandaşlık esasına göre yetkili hukuk belirlenirken bazı özel durumlar ortaya çıkar. Vatansızlar ve mülteciler hakkında yerleşim yeri, bulunmadığı hâllerde mutad mesken, o da yoksa dava tarihinde bulundukları ülke hukuku uygulanır. Böylece vatandaşlığı olmayan kişi için uygulanacak hukuk boşluğu doğmaz.

Birden fazla devlet vatandaşlığına sahip olanlar bakımından kanun iki hâli ayırır. Bu kişiler aynı zamanda Türk vatandaşı ise Türk hukuku uygulanır. Türk vatandaşı değillerse, daha sıkı ilişki içinde bulundukları devletin hukuku esas alınır. Böylece çok vatandaşlık, keyfî bir seçim hakkına dönüşmez; kanun objektif ölçütler getirir.

Kamu düzeni müdahalesi

Yetkili yabancı hukukun belirli bir olaya uygulanan hükmü Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa bu hüküm uygulanmaz. Kanun, gerekli görülen hâllerde Türk hukukunun uygulanmasına imkân tanır. Buradaki ölçüt, hükmün sonucunun Türk hukukunun temel değerleriyle açıkça çatışmasıdır.

Kamu düzeni, yabancı hukukun uygulanmasını tümüyle engelleyen genel bir araç değildir. Müdahale, yabancı hukukun ilgili hükmüne ve onun somut sonucuna yönelir. Bu nedenle hâkim, yabancı hukukun kendisini değil, olaya uygulanış biçimini değerlendirir. Müdahale istisnai olmalı; yabancı hukukun farklı olması tek başına kamu düzenine aykırılık sayılmamalıdır.

Doğrudan uygulanan kurallar

Bazı Türk hukuku kuralları, düzenleme amacı ve uygulama alanı bakımından yabancı hukuk uygulansa bile doğrudan uygulanır. Kanun, yetkili yabancı hukukun uygulandığı durumlarda, bu nitelikteki Türk kurallarının kapsamına giren hâllerde o kuralın uygulanacağını belirtir. Bu kurallara doğrudan uygulanan kurallar denir.

Doğrudan uygulanan kural, kanunlar ihtilafı kuralını devre dışı bırakarak kendi uygulama alanını kendisi belirler. Kamu düzeninden farkı, önceden ve olumlu biçimde belirli bir alanı düzenlemesidir. Kamu düzeni savunma niteliğinde bir süzgeçken, doğrudan uygulanan kural uygulanması zorunlu bir müdahaledir. Hâkim, bu kuralın amacını ve kapsamını somut olayda değerlendirir.

Şekil ve zamanaşımı

Hukuki işlemler, yapıldıkları ülke hukukunun veya işlemin esası hakkında yetkili olan hukukun maddi hukuk hükümlerinin öngördüğü şekle uygun yapılabilir. Kanun, şekil bakımından iki hukuktan birine uyulmasını yeterli görür. Bu düzenleme, özellikle yurt dışında yapılan işlemlerin geçerliliğini kolaylaştırır.

Zamanaşımı ise hukuki işlem ve ilişkinin esasına uygulanan hukuka tabidir. Yani zamanaşımı, esas hukuktan ayrı bir bağlama noktasına göre değil, esas hukukun bir parçası olarak değerlendirilir. Bu yaklaşım, zamanaşımının borcun esasıyla birlikte ele alınmasını sağlar ve uygulanacak hukuk bakımından bütünlük kurar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.