Sözleşme Dışı Borçlara Uygulanacak Hukuk

Haksız fiil, kişilik haklarının ihlali, imalatçının sorumluluğu, haksız rekabet, rekabetin engellenmesi ve sebepsiz zenginleşme bakımından uygulanacak hukuku, zarar yeri, daha sıkı ilişki ve taraf seçimi ölçütleriyle açıklar.

Haksız fiilde temel kural: işlendiği yer hukuku

Haksız fiilden doğan borçlar, haksız fiilin işlendiği ülke hukukuna tabidir. Bu kural, fiilin gerçekleştiği yerin hukukunu esas alarak sorumluluğun doğduğu çevreyle uyum kurar. Hâkim, önce haksız fiilin nerede işlendiğini belirler.

Bağlama, fiilin işlendiği yer ile sınırlı bir varsayım değildir; kanun zararın meydana geldiği yerin farklı olması hâlini ayrıca düzenler. Dolayısıyla temel kural, somut olayın koşullarına göre zarar yeri ve daha sıkı ilişki ölçütleriyle birlikte uygulanır. Bu yapı, haksız fiil hukukunda tek bir katı bağlama yerine katmanlı bir değerlendirme öngörür.

Zararın meydana geldiği yer

Haksız fiilin işlendiği yer ile zararın meydana geldiği yerin farklı ülkelerde olması hâlinde, zararın meydana geldiği ülke hukuku uygulanır. Bu düzenleme, zararın fiilen ortaya çıktığı yere öncelik verir. Özellikle sınır aşan zararlarda mağdurun zararı hangi ülkede doğduysa o ülkenin hukuku devreye girer.

Kural, zararın gerçekleştiği yerin belirlenmesini gerektirir. Maddi zararda malvarlığındaki azalmanın yeri, kişisel zararda ise etkinin ortaya çıktığı yer değerlendirilir. Hâkim, fiil yeri ile zarar yerini ayrı ayrı tespit eder ve ikisinin farklı ülkelerde olması hâlinde zarar yeri hukukunu uygular. Bu yaklaşım, zarar görenin fiilen maruz kaldığı hukuk düzenini öne çıkarır.

Daha sıkı ilişkili hukuk

Haksız fiilden doğan borç ilişkisi başka bir ülke ile daha sıkı ilişkiliyse o ülke hukuku uygulanır. Bu düzeltme, fiil yeri veya zarar yeri kuralının somut olayda yetersiz kalması hâlinde devreye girer. Tarafların ortak çevresi, ilişkinin ağırlık merkezi veya zararın yoğunlaştığı ülke daha sıkı ilişkiyi gösterebilir.

Daha sıkı ilişki, önceki ölçütleri tümüyle ortadan kaldıran genel bir kaçış klozu değildir; istisnai ve gerekçelendirilmesi gereken bir düzeltmedir. Hâkim, olayın bütün şartlarını değerlendirerek başka bir ülkenin daha sıkı bağlı olduğunu ortaya koymalıdır. Bu değerlendirme, bağlama noktalarının katı biçimde uygulanmasından doğabilecek adaletsiz sonuçları gidermeyi amaçlar.

Sigortacıya doğrudan talep

Haksız fiile veya sigorta sözleşmesine uygulanan hukuk imkân veriyorsa, zarar gören talebini doğrudan doğruya sorumlunun sigortacısına karşı ileri sürebilir. Bu hüküm, zarar görenin korunmasını güçlendirir ve sorumlunun ödeme gücünden doğan riski azaltır.

Doğrudan talep hakkının varlığı, hem haksız fiile hem de sigorta sözleşmesine uygulanan hukuka bağlıdır. Bu iki hukuktan biri buna imkân vermiyorsa zarar gören doğrudan sigortacıya başvuramaz. Hâkim, önce haksız fiile ve sigorta sözleşmesine uygulanacak hukuku belirler, sonra bu hukukların doğrudan talep hakkı tanıyıp tanımadığını değerlendirir. Böylece zarar görenin korunması ile sigortacının hukuki konumu dengelenir.

İhlal sonrası hukuk seçimi

Taraflar, haksız fiilin meydana gelmesinden sonra uygulanacak hukuku açık olarak seçebilirler. Bu imkân, hukuk seçiminin zamansal olarak sınırlandığını gösterir: Seçim, ancak ihlal gerçekleştikten sonra yapılabilir. Böylece tarafların ihlal öncesinde sorumluluk rejimini kendi lehlerine biçimlendirmesi önlenir.

Seçim, açık olmalıdır; örtülü seçim burada kanunda aranmamıştır. Hâkim, seçimin ihlal sonrasında yapıldığını ve açık olduğunu denetler. Geçerli bir seçim varsa artık fiil yeri veya zarar yeri kuralları yerine seçilen hukuk uygulanır. Bu düzenleme, zarar gören ile sorumlunun uyuşmazlığı belirli bir hukuk üzerinden çözmelerine imkân tanır.

Kişilik haklarının medya yoluyla ihlali

Kişilik haklarının basın, radyo, televizyon gibi medya yoluyla, internet veya diğer kitle iletişim araçlarıyla ihlalinden doğan taleplere zarar görenin seçimine göre üç hukuktan biri uygulanır: Zarar verenin zararın bu ülkede meydana geleceğini bilecek durumda olması kaydıyla zarar görenin mutad meskeni hukuku; zarar verenin işyeri veya mutad meskeninin bulunduğu ülke hukuku; yine bilme kaydıyla zararın meydana geldiği ülke hukuku.

Seçim hakkı zarar görene tanınmıştır ve üç seçenekle sınırlıdır. Mutad mesken ve zarar yeri seçeneklerinde zarar verenin zararın o ülkede doğacağını bilebilecek durumda olması aranır. Bu koşul, medya faaliyetinin öngörülemez biçimde her ülkenin hukukuna tabi olmasını önler. Hâkim, zarar görenin seçimini ve bilme koşulunun gerçekleşip gerçekleşmediğini değerlendirir.

Cevap hakkı ve kişisel veriler

Kişilik haklarının ihlalinde cevap hakkı, süreli yayınlarda münhasıran baskının yapıldığı ya da programın yayınlandığı ülke hukukuna tabidir. Cevap hakkı bakımından zarar görenin seçim hakkı yoktur; kanun tek bir bağlama noktası belirlemiştir. Böylece cevap hakkının kullanılması, yayının gerçekleştiği ülkenin hukukuna göre değerlendirilir.

Kişilik haklarının ihlaline ilişkin birinci fıkra hükmü, kişisel verilerin işlenmesi veya kişisel veriler hakkında bilgi alma hakkının sınırlandırılması yoluyla kişiliğin ihlal edilmesinden doğan taleplere de uygulanır. Bu düzenleme, dijital çağda kişisel veri ihlallerini de medya yoluyla kişilik ihlaliyle aynı rejime bağlar. Hâkim, veri işleme faaliyetinin kişilik hakkı ihlali oluşturup oluşturmadığını ve zarar görenin seçimini bu çerçevede değerlendirir.

İmalatçının sözleşme dışı sorumluluğu

İmal edilen şeylerin sebep olduğu zarardan doğan sorumluluğa, zarar görenin seçimine göre zarar verenin mutad meskeni veya işyeri hukuku ya da imal edilen şeyin iktisap edildiği ülke hukuku uygulanır. İktisap yeri hukukunun uygulanabilmesi için zarar verenin, mamulün o ülkeye rızası dışında sokulduğunu ispat edememiş olması gerekir.

Bu düzenleme, ürün sorumluluğunda zarar göreni koruyan bir seçim hakkı tanır. Ancak seçim sınırsız değildir; iktisap yeri hukuku bakımından mamulün o ülkeye rıza dışı sokulmamış olması aranır. Hâkim, zarar görenin seçimini, zarar verenin ispatını ve mamulün piyasaya sürülme koşullarını değerlendirir. Böylece zarar görenin korunması ile imalatçının öngörülebilirliği dengelenir.

Haksız rekabet ve rekabetin engellenmesi

Haksız rekabetten doğan talepler, haksız rekabet sebebiyle piyasası doğrudan etkilenen ülke hukukuna tabidir. Haksız rekabet sonucunda zarar görenin münhasıran işletmesine ilişkin menfaatleri ihlal edilmişse, söz konusu işletmenin işyerinin bulunduğu ülke hukuku uygulanır. Bağlama, rekabetin etkisini doğrudan gösteren piyasa üzerinden kurulur.

Rekabetin engellenmesinden doğan talepler ise engellemeden doğrudan etkilenen piyasanın bulunduğu ülke hukukuna tabidir. Türkiye'de rekabetin engellenmesine yabancı hukuk uygulanan hâllerde, Türk hukuku uygulansaydı verilecek tazminattan daha fazla tazminata hükmedilemez. Bu üst sınır, Türkiye piyasası bakımından koruyucu bir güvence oluşturur. Hâkim, önce etkilenen piyasayı, sonra tazminatın üst sınırını değerlendirir.

Sebepsiz zenginleşme ve kamu düzeni

Sebepsiz zenginleşmeden doğan talepler, zenginleşmeye sebep olan mevcut veya mevcut olduğu iddia edilen hukuki ilişkiye uygulanan hukuka tabidir. Diğer hâllerde sebepsiz zenginleşmeye, zenginleşmenin gerçekleştiği ülke hukuku uygulanır. Bu düzenleme, sebepsiz zenginleşmeyi mümkün olduğunca altında yatan ilişkinin hukukuna bağlar.

Taraflar, sebepsiz zenginleşmenin meydana gelmesinden sonra uygulanacak hukuku açık olarak seçebilirler. Bu seçim de ihlal sonrası hukuk seçimine benzer biçimde zamansal olarak sınırlıdır. Yabancı hukukun uygulanması ayrıca kamu düzeni denetiminden geçer; Türk kamu düzenine açıkça aykırı hüküm uygulanmaz. Hâkim, sebepsiz zenginleşmenin dayanağını, seçimi ve kamu düzeni süzgecini sırasıyla değerlendirir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.