Sözleşmeden Doğan Borçlara Uygulanacak Hukuk

Sözleşmelere uygulanacak hukukun taraf iradesiyle belirlenmesini, hukuk seçimi yoksa en sıkı ilişki ve karakteristik edim ölçütünü, taşınmaz, tüketici, iş, fikrî mülkiyet, taşıma ve temsil sözleşmelerindeki özel bağlamaları açıklar.

Hukuk seçimi serbestisi

Sözleşmeden doğan borç ilişkileri, tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir. Kanun, yalnız açık seçimi değil, sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimini de geçerli sayar. Böylece örtülü fakat açık bir seçim de dikkate alınır.

Hukuk seçimi, sözleşme özgürlüğünün milletlerarası özel hukuktaki görünümüdür. Taraflar, ilişkilerinin hangi hukuka bağlanacağını önceden belirleyerek öngörülebilirlik sağlar. Ancak seçim, emredici koruma kurallarını tümüyle bertaraf eden sınırsız bir araç değildir. Tüketici ve iş sözleşmelerinde asgari koruma kuralları saklı tutulmuştur. Hâkim, seçimin varlığını ve kapsamını somut olarak yorumlar.

Seçimin kapsamı ve zamanı

Taraflar, seçilen hukukun sözleşmenin tamamına veya bir kısmına uygulanacağını kararlaştırabilirler. Bu, kısmi hukuk seçimine imkân tanır; sözleşmenin farklı hükümleri farklı hukuklara bağlanabilir. Böylece taraflar, ilişkinin belirli bölümlerini ihtiyaçlarına göre düzenleyebilir.

Hukuk seçimi her zaman yapılabilir veya değiştirilebilir. Sözleşmenin kurulmasından sonraki seçim, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak kaydıyla geriye etkili olarak geçerlidir. Bu düzenleme, taraflara esneklik tanırken üçüncü kişilerin kazanılmış haklarını korur. Hâkim, sonradan yapılan seçimin üçüncü kişilere etkisini ayrıca değerlendirir.

Hukuk seçimi yoksa: en sıkı ilişki ve karakteristik edim

Taraflar hukuk seçimi yapmamışsa sözleşmeden doğan ilişkiye, o sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuk uygulanır. Kanun, bu hukuku karakteristik edim borçlusunun sözleşmenin kuruluşu sırasındaki mutad meskeni hukuku olarak kabul eder. Ticari veya mesleki faaliyet gereği kurulan sözleşmelerde işyeri, bulunmadığı takdirde yerleşim yeri hukuku esas alınır.

Karakteristik edim borçlusunun birden çok işyeri varsa, sözleşmeyle en sıkı ilişki içinde bulunan işyeri hukuku uygulanır. Ancak hâlin bütün şartlarına göre sözleşmeyle daha sıkı ilişkili bir hukuk varsa sözleşme o hukuka tabi olur. Bu son cümle, kuralın katılaşmasını önleyen bir düzeltme işlevi görür. Hâkim, önce karakteristik edimi belirler, sonra daha sıkı ilişki iddiasını değerlendirir.

Taşınmazlara ilişkin sözleşmeler

Taşınmazlara veya onların kullanımına ilişkin sözleşmeler, taşınmazın bulunduğu ülke hukukuna tabidir. Bu özel bağlama, taşınmazın yer hukukuyla olan güçlü bağını yansıtır. Satış, kira veya kullanım sözleşmeleri taşınmazla doğrudan ilgili olduğunda yer hukuku uygulanır.

Kural, genel hukuk seçimi rejimine göre daha katıdır. Taşınmazın bulunduğu ülkenin tapu ve kamu düzeni, sözleşmenin yer hukukuna bağlanmasını haklı kılar. Hâkim, sözleşmenin taşınmaza veya onun kullanımına ilişkin olup olmadığını belirler. Taşınmazla yeterli bağlantısı olmayan sözleşmeler, genel sözleşme kurallarına göre değerlendirilir.

Tüketici sözleşmeleri

Mesleki veya ticari olmayan amaçla mal veya hizmet ya da kredi sağlanmasına yönelik tüketici sözleşmeleri, tüketicinin mutad meskeni hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgari koruma saklı kalmak kaydıyla, tarafların seçtikleri hukuka tabidir. Taraflar seçim yapmamışsa tüketicinin mutad meskeni hukuku uygulanır.

Asgari koruma, tüketicinin seçilen hukuk nedeniyle kendi mutad meskeni hukukundaki temel güvencelerden yoksun kalmasını önler. Bu nedenle hâkim, önce seçilen hukuku, sonra tüketicinin mutad meskeni hukukunun emredici koruma düzeyini dikkate alır. Kanun ayrıca mutad mesken hukukunun uygulanabilmesi için sözleşmenin kurulmasına ilişkin belirli bağlantı koşulları öngörür. Bu koşullar, tüketicinin korunmaya değer biçimde o ülkeyle bağlantılı olmasını arar.

İş sözleşmeleri

İş sözleşmeleri, işçinin mutad işyeri hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgari koruma saklı kalmak üzere, tarafların sözleşmeyle belirledikleri hukuka tabidir. Taraflar seçim yapmamışsa işçinin işini mutad olarak yaptığı işyeri hukuku uygulanır. İşçinin işini geçici olarak başka bir ülkede yapması, o işyerini mutad işyeri yapmaz.

İşçinin işini belirli bir ülkede mutad olarak yapmayıp devamlı olarak birden fazla ülkede yapması hâlinde işverenin esas işyerinin bulunduğu ülke hukuku uygulanır. Ancak hâlin bütün şartlarına göre iş sözleşmesiyle daha sıkı ilişkili bir hukuk varsa, işin yapıldığı yer hukukunun zorunlu hükümleri hariç, bu hukuk uygulanabilir. İş hukukunda işçiyi koruyan asgari düzey, hukuk seçiminin sınırını oluşturur.

Fikrî mülkiyet ve eşya taşıma sözleşmeleri

Fikrî mülkiyet haklarına ilişkin sözleşmeler tarafların seçtikleri hukuka tabidir. Seçim yoksa fikrî mülkiyet hakkını veya onun kullanımını devreden tarafın sözleşmenin kuruluşu sırasındaki işyeri, bulunmadığı takdirde mutad meskeni hukuku uygulanır. Daha sıkı ilişkili bir hukuk varsa sözleşme o hukuka tabi olur.

Eşyanın taşınmasına ilişkin sözleşmeler de önce tarafların seçtikleri hukuka tabidir. Seçim yoksa, sözleşmenin kuruluşu sırasında taşıyıcının esas işyerinin bulunduğu ülkenin aynı zamanda yükleme veya boşaltma ülkesi ya da gönderenin esas işyeri ülkesi olması hâlinde o ülke hukuku uygulanır. Tek seferlik çarter sözleşmeleri ve esas konusu eşya taşıma olan diğer sözleşmeler de bu hükme tabidir. Daha sıkı ilişkili hukuk yine saklıdır.

Temsil yetkisi

Temsilci ile temsil olunan arasındaki hukuki ilişkiden doğan temsil yetkisi, aralarındaki sözleşmeden doğan ilişkiye uygulanan hukuka tabidir. Temsilcinin bir fiilinin, temsil olunanı üçüncü kişiye karşı taahhüt altına sokabilmesi için aranan şartlara ise temsilcinin işyeri hukuku uygulanır.

Temsilcinin işyeri bulunmadığı veya üçüncü kişi tarafından bilinemediği ya da yetkinin işyeri dışında kullanıldığı durumlarda temsil yetkisi, yetkinin fiilen kullanıldığı ülke hukukuna tabidir. Yetkisiz temsilde temsilci ile üçüncü kişi arasındaki ilişkiye de bu hüküm uygulanır. Temsilci ile temsil olunan arasında hizmet ilişkisi varsa ve temsilcinin bağımsız işyeri yoksa temsil olunanın işyerinin bulunduğu ülke hukuku esas alınır.

Sözleşmenin varlığı, maddi geçerliliği ve ifa biçimi

Sözleşmeden doğan ilişkinin veya bir hükmünün varlığı ve maddi geçerliliği, sözleşmenin geçerli olması hâlinde hangi hukuk uygulanacaksa o hukuka tabidir. Bu kural, geçerlilik denetimini sözleşmenin esasına uygulanacak hukuka bağlar. Hâkim, farazi geçerlilik üzerinden uygulanacak hukuku belirler ve geçerliliği bu hukuka göre ölçer.

İfanın gerçekleştirilme biçimi bakımından ise ifa sırasında gerçekleştirilen fiil ve işlemler ile malların korunmasına ilişkin tedbirlerde, bu işlem veya fiillerin yapıldığı ya da tedbirin alındığı ülke hukuku dikkate alınır. Böylece sözleşmenin esasına uygulanan hukuk ile fiili ifa çevresinin hukuku birbirinden ayrılır. Bu ayrım, yerinde yapılan işlemlerin o yerin düzenine uygun yürütülmesini sağlar.

Üçüncü devletin doğrudan uygulanan kuralları

Sözleşmeden doğan ilişkinin tabi olduğu hukuk uygulanırken, sözleşmeyle sıkı ilişkili olduğu takdirde üçüncü bir devletin hukukunun doğrudan uygulanan kurallarına etki tanınabilir. Bu, yalnız Türk hukukunun değil, üçüncü devletlerin emredici düzenlemelerinin de sözleşmeye etki edebilmesine imkân tanır.

Etki tanınıp tanınmayacağı değerlendirilirken kuralın amacı, niteliği, muhtevası ve sonuçları dikkate alınır. Hâkim bu ölçütleri somut olayda tartar ve takdirini gerekçelendirir. Düzenleme, sözleşme özgürlüğü ile üçüncü devletlerin kamu yararına yönelik müdahaleleri arasında denge kurar. Bu hüküm, sözleşmeden doğan borçlara ilişkin genel rejimin bir parçasıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.