Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi
Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda Türk mahkemelerinin yetkisinin belirlenmesi, özel yetki kuralları, yetki anlaşması, teminat ve yabancı devletin yargı muafiyeti.
Temel ilke: iç hukukun yetki kuralları
Milletlerarası yetki, yabancılık unsuru taşıyan bir uyuşmazlıkta hangi devletin mahkemesinin yargılama yapacağı sorusudur. 5718 sayılı Kanun bu konuda ayrı bir yetki sistemi kurmak yerine genel bir bağlama yapar: Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini, iç hukukun yer itibariyle yetki kuralları tayin eder.
Bunun anlamı şudur: Bir uyuşmazlıkta Türk mahkemesinin yetkili olup olmadığı, öncelikle 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'ndaki genel ve özel yetki kurallarına göre belirlenir. HMK'ya göre yetkili bir Türk mahkemesi varsa, milletlerarası yetki de kural olarak vardır. Kanun, bu genel kurala bazı özel yetki kuralları eklemiştir.
Kişi hâllerine ilişkin davalar
Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları, yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde Türkiye'de yer itibariyle yetkili mahkemede görülür. Böyle bir mahkeme bulunmaması hâlinde ilgilinin sâkin olduğu yer, Türkiye'de sâkin değilse Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir; o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri yetkili olur. Bu düzenleme, vatandaşın kişi hâline ilişkin davasının yabancı ülkede açılamaması hâlinde Türkiye'de mutlaka bir mahkeme bulunmasını sağlar.
Türkiye'de yerleşim yeri bulunmayan yabancı hakkında vesâyet, kayyımlık, kısıtlılık, gaiplik ve ölmüş sayılma kararları ise ilgilinin Türkiye'de sâkin olduğu yer, sâkin değilse mallarının bulunduğu yer mahkemesince verilir. Burada korunan menfaat, Türkiye'de bulunan kişi veya malvarlığı üzerinde hukuki belirsizliğin giderilmesidir.
Miras davalarında yetki
Mirasa ilişkin davalar, ölenin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinde görülür. Son yerleşim yerinin Türkiye'de olmaması hâlinde terekeye dâhil malların bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.
Bu kural, terekenin bir bütün olarak tek mahkemede ele alınmasını sağlar. Mirasın açılması, mirasçılık belgesi, tenkis, saklı pay ve miras sebebiyle istihkak gibi talepler bakımından terekenin parçalanmaması, hem usul ekonomisi hem de kararlar arasında çelişki çıkmaması bakımından önemlidir.
İş sözleşmesi ve iş ilişkisi davalarında yetki
Bireysel iş sözleşmesinden veya iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda işçinin işini mutaden yaptığı işyerinin Türkiye'de bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. İşçinin işverene karşı açtığı davalarda işverenin yerleşim yeri, işçinin yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemeleri de yetkilidir.
Düzenleme işçiyi koruyan bir seçim hakkı tanır: İşçi, işini mutaden yaptığı işyeri mahkemesinde, işverenin yerleşim yeri mahkemesinde ya da kendi yerleşim yeri veya mutad meskeni mahkemesinde dava açabilir. Yurt dışında çalışan bir işçinin Türkiye'de dava açabilmesi bu hüküm sayesinde mümkün hâle gelir.
Tüketici ve sigorta sözleşmelerinde yetki
Tüketici sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda, tüketicinin seçimine göre tüketicinin yerleşim yeri veya mutad meskeni ya da karşı tarafın işyeri, yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemeleri yetkilidir. Tüketiciye karşı açılacak davalarda ise yetkili mahkeme, tüketicinin Türkiye'deki mutad meskeni mahkemesidir. Böylece tüketici, kendisine dava açılması hâlinde yaşadığı yerden uzakta savunma yapmak zorunda bırakılmaz.
Sigorta sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklarda sigortacının esas işyeri veya sözleşmeyi yapan şubesinin ya da acentasının Türkiye'de bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir. Ancak sigorta ettirene, sigortalıya veya lehdara karşı açılacak davalarda yetkili mahkeme, onların Türkiye'deki yerleşim yeri veya mutad meskeni mahkemesidir.
Yetki anlaşması ve sınırları
Yer itibariyle yetkinin münhasır yetki esasına göre tayin edilmediği hâllerde taraflar, aralarındaki yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlığın yabancı bir devletin mahkemesinde görülmesi konusunda anlaşabilirler. Anlaşma, yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerli olur.
Yetki anlaşmasının etkisi sınırsız değildir. Dava, ancak yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayması veya Türk mahkemelerinde yetki itirazında bulunulmaması hâlinde yetkili Türk mahkemesinde görülür. Ayrıca iş, tüketici ve sigorta sözleşmeleri için öngörülen yetkili mahkemelerin yetkisi tarafların anlaşmasıyla bertaraf edilemez. Bu üç sözleşme türünde zayıf tarafın korunması, yetki anlaşması serbestisinden üstün tutulmuştur.
Teminat ve yabancı devletin yargı muafiyeti
Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır. Mahkeme, karşılıklılık esasına göre teminattan muafiyet tanıyabilir. Teminat, davacının davayı kaybetmesi hâlinde doğacak gider ve zararın tahsil edilebilmesini güvence altına alır.
Yabancı devlete, özel hukuk ilişkilerinden doğan hukuki uyuşmazlıklarda yargı muafiyeti tanınmaz. Bu tür uyuşmazlıklarda yabancı devletin diplomatik temsilcilerine tebligat yapılabilir. Kural, devletin egemenlik gerekçesiyle özel hukuk borçlarından tamamen sıyrılmasını engeller.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.