İptal ve Tenkis Davası

Ölüme bağlı tasarrufun iptali ile saklı payı zedelenen mirasçının tenkis istemini, koşulları, kapsamı ve süreleri bakımından karşılaştırır.

İptal davasının sebepleri

Ölüme bağlı bir tasarrufun iptali için dava açılabilecek sebepler kanunda sayılmıştır: tasarrufun mirasbırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılması; yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılması; içeriğinin, bağlandığı koşulların veya yüklemelerin hukuka ya da ahlâka aykırı olması; tasarrufun kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılması (m. 557).

Bu sebepler, tasarrufun kuruluş aşamasındaki sakatlıklara ilişkindir. İptal davası, tasarrufun geçersizliğini ileri sürmenin yanı sıra onun hukuki sonuç doğurmasını engellemeyi amaçlar. Sebeplerin kanunda tek tek sayılmış olması, iptal davasının sınırını da çizer; sayılanların dışındaki bir nedene dayanılarak iptal istenemez.

Dava hakkı ve iptalin kapsamı

İptal davası, tasarrufun iptal edilmesinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı tarafından açılabilir. Dava, ölüme bağlı tasarrufun tamamının veya bir kısmının iptaline ilişkin olabilir (m. 558).

Kanun, iptalin kapsamını da sınırlar. İptal davası, ölüme bağlı tasarrufla kendilerine, eşlerine veya hısımlarına kazandırma yapılanların tasarrufun düzenlenmesine katılmalarının yol açtığı sakatlığa dayandığı takdirde tasarrufun tamamı değil, yalnız bu kazandırmalar iptal edilir. Böylece sakatlığın etkilediği kısımla sınırlı bir iptal sonucu doğar; tasarrufun geri kalanı ayakta kalır.

Tenkis davasının koşulları

Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler (m. 560).

Tenkis davası ile iptal davası farklı amaçlara hizmet eder. İptal davası tasarrufun kuruluşundaki sakatlığa dayanırken, tenkis davası geçerli bir tasarrufun saklı payı aşan kısmının saklı pay sahibi lehine kısmen ortadan kaldırılmasını amaçlar. Tenkis için önce saklı payın hesaplanması, ardından tasarrufun bu payı aşıp aşmadığının belirlenmesi gerekir. Saklı payı zedelenmeyen mirasçının tenkis istemi dinlenmez. Tenkis davası, saklı payı zedelenen mirasçının bu zedelenmeyi somut olarak göstermesini gerektirir. Tasarrufun geçerli olması tenkis davasının önünde engel değildir; aksine tenkis, geçerli bir tasarrufun saklı payı aşan kısmına yönelir.

Tenkisin orantılı yapılması

Saklı pay sahibi mirasçılara ölüme bağlı tasarrufla yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların onların saklı paylarını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tâbi olur. Tenkise tâbi birden fazla ölüme bağlı tasarruf bulunması hâlinde, saklı pay sahibi mirasçıya yapılan kazandırmanın saklı payı aşan kısmı ile saklı pay sahibi olmayan kimselere yapılan kazandırmalar orantılı olarak tenkis edilir (m. 561).

Tenkis, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, mirasçı atanması yoluyla veya diğer bir ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında orantılı olarak yapılır (m. 563). Orantılı tenkis, kazandırmalar arasında keyfî bir seçim yapılmasını önler ve saklı payı zedelenen mirasçının zararını kazandırma oranlarında paylaştırır.

Sağlararası kazandırmaların tenkisi

Aşağıdaki karşılıksız kazandırmalar, ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tâbidir (m. 565). Kanun bu kapsamda mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan sağlararası kazandırmaları, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmaları, mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamaları ve saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapılan kazandırmaları sayar.

Bu düzenleme, saklı payın yalnız ölüme bağlı tasarruflarla değil, sağlararası kazandırmalarla da dolanılmasını önler. Tenkis bakımından sağlararası kazandırmalar, ölüme bağlı tasarruflarla aynı rejime tabi tutulmuştur. Kanunun saydığı kazandırmaların ortak özelliği, mirasbırakanın malvarlığını ölüme bağlı tasarruf gibi etkileyebilecek nitelikte olmalarıdır. Bu nedenle bunlar, ölüme bağlı tasarruflarla aynı tenkis rejimine bağlanmıştır. Kapsamın belirlenmesinde kazandırmanın karşılıksız olup olmadığı ve mirasbırakanın amacı dikkate alınır.

Süreler

Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer. Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar (m. 571).

Süreler, tenkis hakkının kullanılmasını zaman bakımından sınırlar. Bir yıllık süre öğrenmeye, on yıllık üst süre ise objektif olaya bağlanmıştır. İptal kararının kesinleşmesine bağlı özel başlangıç kuralı, bir tasarrufun iptalinin başka bir tasarrufun tenkisini gündeme getirdiği hâllerde hak kaybını önlemeyi amaçlar. Sürelerin kaçırılması tenkis hakkının düşmesine yol açar; bu nedenle mirasçının öğrenme tarihi ve mirasın açılma tarihi dikkatle belirlenmelidir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.