Ölüme Bağlı Tasarruflarda Ehliyet ve İrade Sakatlığı
Vasiyet ve miras sözleşmesi yapma ehliyetini, irade sakatlıklarının tasarrufa etkisini ve bu sakatlıkların iptal davası yoluyla ileri sürülmesini inceler.
Vasiyet yapma ehliyeti
Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve onbeş yaşını doldurmuş olmak gerekir (m. 502). Kanun burada iki koşulu birlikte arar. Ayırt etme gücü, kişinin yaptığı işlemin anlam ve sonuçlarını kavrayabilmesini ifade eder; yaş koşulu ise onbeş yaşın doldurulmasıdır.
Onbeş yaşını doldurmuş olmak tek başına yeterli değildir; kişinin aynı zamanda ayırt etme gücüne sahip olması gerekir. Buna karşılık ayırt etme gücü bulunan ancak onbeş yaşını doldurmamış bir kişi vasiyet yapamaz. Ehliyetin tasarrufun yapıldığı anda var olması gerekir; sonradan kazanılması veya kaybedilmesi, o anda yapılmış tasarrufun geçerliliğini kendiliğinden düzeltmez.
Bu ilke, tasarrufun yapıldığı ana ilişkin bir değerlendirme yapılmasını zorunlu kılar. Mirasbırakanın sonradan ayırt etme gücünü kaybetmesi, önceden geçerli olarak yapılmış bir vasiyeti etkilemez. Buna karşılık tasarruf sırasında ayırt etme gücü yoksa, sonradan bu gücün kazanılması önceki tasarrufu geçerli hâle getirmez. Yaş koşulu bakımından da aynı yaklaşım geçerlidir: onbeş yaşın doldurulmasından önce yapılan tasarruf, sonradan bu yaşın doldurulmasıyla kendiliğinden geçerli olmaz.
Miras sözleşmesi yapma ehliyeti
Miras sözleşmesi yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve ergin olmak, kısıtlı bulunmamak gerekir (m. 503). Miras sözleşmesi, vasiyetten farklı olarak iki taraflı bir hukuki işlemdir; bu nedenle kanun daha ağır bir ehliyet ölçütü öngörmüştür.
Erginlik, onbeş yaşın doldurulmasından daha ileri bir eşiktir. Ayrıca kısıtlı bulunmamak koşulu ayrıca aranmıştır. Bu fark, miras sözleşmesinin mirasbırakanın yanı sıra karşı taraf için de bağlayıcı sonuçlar doğurmasıyla açıklanabilir. Vasiyet ise tek taraflı bir tasarruftur ve mirasbırakanın sağlığında karşı taraf üzerinde borç doğurmaz. Miras sözleşmesinin iki taraflı yapısı, tarafların birbirine karşı bağlandığı bir ilişki kurar; kanunun erginlik ve kısıtlı olmama koşullarını ayrıca araması bu bağlayıcılığın sonucudur.
İrade sakatlığı ve sonuçları
Mirasbırakanın yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yaptığı ölüme bağlı tasarruf geçersizdir. Ancak mirasbırakan yanıldığını veya aldatıldığını öğrendiği ya da korkutma veya zorlamanın etkisinden kurtulduğu günden başlayarak bir yıl içinde tasarruftan dönmezse tasarruf geçerli sayılır (m. 504).
Hüküm, sakatlığın kendiliğinden ve süresiz biçimde tasarrufu ortadan kaldırmadığını gösterir. Bir yıllık süre içinde dönülmemesi hâlinde tasarruf ayakta kalır. Aynı madde, kişinin veya şeyin belirtilmesinde açık bir yanılma varsa ve mirasbırakanın gerçek arzusu kesin olarak tespit edilebiliyorsa tasarrufun bu arzuya göre düzeltilmesine de imkân tanır. Düzeltme, tasarrufun tamamının ortadan kaldırılmasından farklıdır; mirasbırakanın gerçek iradesi korunurken yalnızca yanlış ifade düzeltilir. Bu imkân, açık yanılma hâlinin dar bir istisna olarak düzenlendiğini gösterir.
İptal sebepleri içinde ehliyet ve irade sakatlığı
Kanun, ölüme bağlı bir tasarrufun iptali için dava açılabilecek sebepleri sayarken tasarruf ehliyetinin bulunmamasını ve yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda tasarruf yapılmasını ayrıca belirtir. Aynı listede tasarrufun içeriğinin, bağlandığı koşulların veya yüklemelerin hukuka ya da ahlâka aykırı olması ile kanunda öngörülen şekillere uyulmaması da yer alır (m. 557).
Bu düzenleme, ehliyet ve irade sakatlığının yalnız tasarrufun geçerliliğine ilişkin bir sorun olarak kalmadığını, aynı zamanda bir iptal davasının konusunu oluşturduğunu gösterir. İptal davası, tasarrufun iptal edilmesinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı tarafından açılabilir (m. 558).
İptal hakkının süresi
İptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın geçmesi tarihinin üzerinden iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer (m. 559).
Sürelerin başlangıcı bakımından bir yıllık süre öğrenmeye, üst sınır süreleri ise objektif bir olaya bağlanmıştır. Bu nedenle davacının tasarrufu ne zaman öğrendiği tek başına belirleyici değildir; kanunda sayılan üst süreler her hâlde işler. Hükümsüzlüğün ayrıca def'i yoluyla ileri sürülebilmesi, iptal davasından farklı bir savunma imkânı sunar.
Bir yıllık sürenin işlemeye başlaması için davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendi hak sahipliğini öğrenmesi esas alınır; yalnız tasarrufun varlığının öğrenilmesi tek başına yeterli değildir. Üst sınır süreleri ise tasarrufun açılması veya mirasın geçmesi gibi objektif olaylara bağlanmıştır. Bu ikili yapı, hem mirasbırakanın iradesini korumayı hem de hukuki ilişkilerin süresiz belirsiz kalmasını önlemeyi amaçlar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.