Ölüme Bağlı Tasarrufun Çeşitleri
Mirasçı atama, belirli mal bırakma, koşul ve yükleme, yedek mirasçı ile önmirasçı–artmirasçı ilişkisini temel hükümler üzerinden tanıtır.
Genel çerçeve
Mirasbırakan, tasarruf özgürlüğünün sınırları içinde malvarlığının tamamında veya bir kısmında vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle tasarrufta bulunabilir; üzerinde tasarruf etmediği kısım yasal mirasçılarına kalır (m. 514).
Ölüme bağlı tasarruflar şekil bakımından vasiyetname ve miras sözleşmesi olarak ikiye ayrılır. Vasiyetname tek taraflıdır ve mirasbırakanın sağlığında karşı taraf üzerinde borç doğurmaz. Miras sözleşmesi ise iki taraflıdır ve taraflar arasında bağlayıcı bir ilişki kurar. İçerik bakımından ise mirasçı atama, belirli mal bırakma, yedek mirasçı atama, önmirasçı–artmirasçı ilişkisi kurma ve tasarrufu koşul veya yüklemeye bağlama öne çıkan türlerdir. Bu türlerin her biri, mirasbırakanın iradesini farklı bir hukuki kalıp içinde somutlaştırır. Bu çeşitlilik dersin ilerleyen bölümlerinde ayrıntılandırılır.
Koşullar ve yüklemeler
Mirasbırakan ölüme bağlı tasarruflarını koşullara veya yüklemelere bağlayabilir. Tasarruf hüküm ve sonuçlarını doğurduğu andan itibaren her ilgili, koşul veya yüklemenin yerine getirilmesini isteyebilir (m. 515).
Kanun, koşul ve yüklemelerin sınırını da çizer. Hukuka veya ahlâka aykırı koşullar ve yüklemeler, ilişkin bulundukları tasarrufu geçersiz kılar. Anlamsız veya yalnız başkalarını rahatsız edici nitelikte olan koşullar ve yüklemeler ise yok sayılır. Bu ikili yaptırım farkı önemlidir: hukuka aykırılık tasarrufun tamamını etkilerken, anlamsızlık yalnız o koşulun dikkate alınmaması sonucunu doğurur.
Mirasçı atama
Mirasbırakan, mirasının tamamı veya belli bir oranı için bir veya birden çok kişiyi mirasçı atayabilir. Bir kişinin mirasın tamamını veya belli bir oranını almasını içeren her tasarruf, mirasçı atanması sayılır (m. 516).
Mirasçı atama, külli halefiyet sonucunu doğurur. Atanmış mirasçı, mirası ölümle kazanır ve terekenin aktif ve pasif unsurlarına birlikte halef olur. Bu nedenle atanmış mirasçı ile vasiyet alacaklısı arasındaki ayrım, yalnız terminolojik değil, sonuçları bakımından da belirleyicidir. Mirasbırakanın bir kişiye mirasın tamamını veya bir oranını bırakması hâlinde, tasarrufun adı ne olursa olsun mirasçı ataması söz konusudur.
Belirli mal bırakma
Mirasbırakan, bir kimseye onu mirasçı atamaksızın belirli bir mal bırakma yoluyla kazandırmada bulunabilir. Belirli mal bırakma, terekedeki bir malın mülkiyetinin veya terekenin tamamı ya da bir kısmı üzerinde intifa hakkının kazandırılmasına yönelik olabileceği gibi; bir edimin yerine getirilmesi, bir iradın bağlanması veya bir borçtan kurtarma biçiminde de olabilir (m. 517).
Bırakılan belirli mal, mirasın açılması anındaki durumuyla teslim olunur; yarar ve hasar, mirasın açılması anında kendisine belirli mal bırakılana geçer (m. 518). Belirli mal bırakılan kişi mirasçı sıfatı taşımadığı için terekenin tamamına halef olmaz; yalnız kendisine bırakılan edimin yerine getirilmesini isteyebilir. Bu istem, tasarrufu yerine getirmekle yükümlü mirasçılara veya vasiyeti yerine getirme görevlisine yöneltilir. Belirli mal bırakmanın konusu, terekedeki bir malın mülkiyeti olabileceği gibi, bir edimin yerine getirilmesi veya bir borçtan kurtarma da olabilir. Bu esneklik, kurumun miras planlamasında yaygın biçimde kullanılmasını sağlar.
Yedek mirasçı atama
Mirasbırakan, atadığı mirasçının kendisinden önce ölmesi veya mirası reddetmesi hâlinde onun yerine geçmek üzere bir veya birden çok kişiyi yedek mirasçı olarak atayabilir. Bu kural belirli mal bırakmada da uygulanır (m. 520).
Yedek mirasçılık, mirasbırakanın tasarrufunun boşa düşmesini önleyen bir güvencedir. Yedek mirasçı, ancak kendisinden önce atanmış mirasçının mirası kazanamadığı hâllerde devreye girer; bu nedenle önce asıl mirasçının mirası kazanıp kazanmadığı belirlenmelidir. Kurum, özellikle mirasbırakanın belirli bir malın veya payın aile içinde kalmasını istediği durumlarda işlev görür.
Önmirasçı ve artmirasçı
Mirasbırakan, ölüme bağlı tasarrufuyla önmirasçı atadığı kişiyi mirası artmirasçıya devretmekle yükümlü kılabilir; aynı yükümlülük artmirasçıya yüklenemez (m. 521).
Bu yapı, mirasın iki aşamalı geçişini sağlar. Önmirasçı mirası kazanır, ancak onu artmirasçıya devretmekle yükümlüdür. Tasarrufta geçiş anı belirtilmemişse miras, önmirasçının ölümüyle artmirasçıya geçer (m. 522). Böylece mirasbırakan, malvarlığının önce bir kişiye, ardından bir başkasına geçmesini sağlayan bir düzenleme yapabilir. Önmirasçının güvence göstermesi ve mirasın defterinin tutulması gibi koruyucu kurallar, artmirasçının beklenen hakkını güvence altına alır.
Tasarrufta geçiş anı gösterilmiş olup önmirasçının ölümünde bu an henüz gelmemişse miras, güvence göstermeleri koşuluyla önmirasçının mirasçılarına teslim edilir. Mirasın artmirasçıya geçmesine herhangi bir sebeple olanak kalmadığı anda miras, önmirasçıya; önmirasçı ölmüşse onun mirasçılarına kesin olarak kalır (m. 522).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.