Ölüme Bağlı Tasarrufun Şekilleri

Resmî, el yazılı ve sözlü vasiyetname şekillerini, tanıklara ilişkin yasakları, vasiyetten dönmeyi ve miras sözleşmesinin şeklini inceler.

Şekil serbestisinin bulunmaması

Vasiyet, resmî şekilde veya mirasbırakanın el yazısı ile ya da sözlü olarak yapılabilir (m. 531). Kanun üç şekli saymakla, mirasbırakanın dilediği biçimde tasarruf yapmasına izin vermemiştir. Ölüme bağlı tasarruflar, mirasbırakanın gerçek iradesinin güvenilir biçimde tespit edilmesi amacıyla sıkı şekil kurallarına bağlanmıştır.

Şekle uyulmaması, tasarrufun iptal sebebidir (m. 557). Bu nedenle bir vasiyetin hangi şekilde yapıldığı ve şekil koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediği, tasarrufun geçerliliği bakımından öncelikli bir inceleme konusudur. Şekil kuralları, mirasbırakanı koruduğu gibi onun ölümünden sonra ortaya çıkacak uyuşmazlıklarda iradenin ispatını da kolaylaştırır.

Resmî vasiyetname

Resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla resmî memur tarafından düzenlenir. Resmî memur sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli olabilir (m. 532).

Düzenleme süreci belirli adımlardan oluşur. Mirasbırakan arzularını resmî memura bildirir; memur vasiyetnameyi yazar veya yazdırır ve okuması için mirasbırakana verir. Vasiyetname mirasbırakan tarafından okunup imzalanır; memur da vasiyetnameyi tarih koyarak imzalar (m. 533). Mirasbırakanın vasiyetnameyi bizzat okuyamaması veya imzalayamaması hâlinde memur vasiyetnameyi iki tanığın önünde ona okur ve mirasbırakan vasiyetnamenin son arzularını içerdiğini beyan eder (m. 535). Tanıkların katılması, mirasbırakanın iradesinin bağımsız kişilerce algılanmasını sağlar; bu nedenle tanık sıfatını taşıyan kişilerin kanunda öngörülen yasaklara uyması gerekir.

Tanıklara ilişkin yasaklar

Kanun, resmî vasiyetnamenin düzenlenmesine katılabilecek kişileri sınırlar. Fiil ehliyeti bulunmayanlar, bir ceza mahkemesi kararıyla kamu hizmetinden yasaklılar, okur yazar olmayanlar, mirasbırakanın eşi, üstsoy ve altsoy kan hısımları, kardeşleri ve bu kişilerin eşleri memur veya tanık olarak katılamazlar (m. 536).

Aynı madde, düzenlemeye katılan memur ve tanıklara, bunların üstsoy ve altsoy kan hısımlarına, kardeşlerine ve bu kişilerin eşlerine o vasiyetnameyle kazandırmada bulunulamayacağını da hükme bağlar. Bu yasaklar, vasiyetnamenin düzenlenmesinde menfaat çatışmasını önlemeyi amaçlar. Yasaklara aykırılık, tasarrufun geçerliliğini doğrudan etkileyen bir şekil sorunu oluşturur.

El yazılı vasiyetname

El yazılı vasiyetnamenin yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek başından sonuna kadar mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış ve imzalanmış olması zorunludur. El yazılı vasiyetname, saklanmak üzere açık veya kapalı olarak notere, sulh hâkimine veya yetkili memura bırakılabilir (m. 538).

Bu şekilde tanık ve resmî memur bulunmadığı için güvenlik, tamamen mirasbırakanın el yazısına ve tarih ile imzaya dayanır. Vasiyetnamenin bir kısmının başkası tarafından yazılması veya daktilo ile hazırlanması, şekil koşulunu ortadan kaldırır. Tarihin yıl, ay ve gün olarak gösterilmesi, tasarruf ehliyetinin ve tasarruflar arasındaki öncelik ilişkisinin değerlendirilmesi bakımından önem taşır. Vasiyetnamenin notere veya sulh hâkimine bırakılması zorunlu değildir; ancak saklanması, kaybolma riskini azaltır ve mirasın açılmasından sonra tasarrufun ortaya çıkmasını kolaylaştırır.

Sözlü vasiyetname ve hükümden düşmesi

Mirasbırakan; yakın ölüm tehlikesi, ulaşımın kesilmesi, hastalık, savaş gibi olağanüstü durumlar yüzünden resmî veya el yazılı vasiyetname yapamıyorsa sözlü vasiyet yoluna başvurabilir. Bunun için son arzularını iki tanığa anlatır ve onlara bu beyanına uygun bir vasiyetname yazmaları veya yazdırmaları görevini yükler (m. 539).

Sözlü vasiyet, olağanüstü durumun gerektirdiği istisnai bir şekildir. Mirasbırakan için sonradan diğer şekillerde vasiyetname yapma olanağı doğarsa, bu tarihin üzerinden bir ay geçince sözlü vasiyet hükümden düşer (m. 541). Hükümden düşme, tasarrufun sonradan geçersiz hâle gelmesi anlamına gelir; bu nedenle sözlü vasiyetin ayakta kalıp kalmadığı, olağanüstü durumun ne zaman sona erdiğine göre değerlendirilir. Sözlü vasiyette tanıkların beyanı ve mahkemeye başvuru usulü, diğer şekillerdeki belge güvenliğinin yerini alır.

Vasiyetten dönme ve miras sözleşmesinin şekli

Mirasbırakan, vasiyetname için kanunda öngörülen şekillerden birine uymak suretiyle yeni bir vasiyetname yaparak önceki vasiyetnameden her zaman dönebilir; dönme tamamen veya kısmen olabilir (m. 542). Vasiyetten dönme de şekle bağlıdır; bu nedenle sözlü bir beyanla önceki resmî vasiyetnamenin ortadan kaldırılması mümkün değildir.

Miras sözleşmesi bakımından kanun daha katı bir şekil öngörür. Miras sözleşmesinin geçerli olması için resmî vasiyetname şeklinde düzenlenmesi gerekir. Sözleşmenin tarafları arzularını resmî memura aynı zamanda bildirirler ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalarlar (m. 545). Böylece iki taraflı bir tasarruf olan miras sözleşmesi, resmî vasiyetnamenin güvencelerine bağlanmış olur. Şekle aykırı dönme beyanı, önceki vasiyeti ortadan kaldırmaz.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.