Sağ Kalan Eş, Evlâtlık ve Devletin Mirasçılığı

Sağ kalan eşin zümreye bağlı payını, evlâtlığın mirasçılığının kendine özgü yönlerini ve mirasçı kalmadığında Devletin konumunu inceler.

Sağ kalan eşin hukuki konumu

Sağ kalan eş, kanunda ayrı bir zümre içinde gösterilmemiş; bunun yerine her zümreyle birlikte mirasçı olabilen bir kişi olarak düzenlenmiştir. Eşin mirasçılığı, evlilik birliğinin ölüm anında devam etmesine bağlıdır. Payı, yanında mirasçı kalan zümreye göre belirlenir ve bu nedenle önce mirasçı zümresinin tespit edilmesi gerekir.

Eşin miras payı ile evlilik birliği içinde edinilen mallardan doğan alacakları farklı kurumlardır. Miras payı, ölümle birlikte terekeden alınan külli halefiyet payıdır; mal rejiminden doğan alacak ise sağ kalan eşin mal rejiminin tasfiyesinden kaynaklanan ayrı bir haktır. Uygulamada bu iki kalemin birbirine karıştırılmaması, özellikle terekenin aktifinin hesaplanmasında önem taşır.

Eşin mirasçılığı, ölüm anında geçerli bir evlilik birliğinin varlığını gerektirir. Evlilik birliği ölümden önce sona ermişse sağ kalan eş sıfatından söz edilemez. Mirasçılık sıfatının tespiti bakımından ölüm anı belirleyici olduğundan, sonradan ortaya çıkan gelişmeler eşin miras payını geriye etkili biçimde ortadan kaldırmaz.

Eşin payının zümreye göre hesabı

Sağ kalan eş, mirasbırakanın altsoyu ile birlikte mirasçı olursa mirasın dörtte birini alır. Ana ve baba zümresi ile birlikte mirasçı olursa mirasın yarısı eşe aittir. Büyük ana ve büyük babalar ve onların çocukları ile birlikte mirasçı olursa eş mirasın dörtte üçünü alır; bu kişiler de yoksa mirasın tamamı eşe kalır (m. 499).

Hesap yapılırken önce eşin payı ayrılır, kalan kısım ilgili zümrenin mirasçıları arasında paylaştırılır. Örneğin altsoyla birlikte mirasçı olan eş dörtte bir alırken, kalan dörtte üç çocuklar arasında eşit bölünür. Eşin payının zümreye göre artması, onun mirasbırakana yakınlığının bir sonucu değil, kanunun mirasçı çevresinin daralması karşısında eşi koruma tercihinin sonucudur.

Hesabın doğru kurulması için önce terekenin tespit edilmesi, borçların ve tenkise tâbi kazandırmaların dikkate alınması gerekir. Eşin payı, terekenin brüt değeri üzerinden değil, miras hukukunun öngördüğü indirim ve eklemeler yapıldıktan sonra bulunan değer üzerinden hesaplanır. Bu nedenle eşin payına ilişkin bir uyuşmazlıkta yalnız 499. madde değil, tasarruf edilebilir kısmın hesabına ilişkin hükümler de dikkate alınır.

Evlâtlığın mirasçılığı

Evlâtlık ve altsoyu, evlât edinene kan hısımı gibi mirasçı olurlar. Evlâtlığın kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder. Evlât edinen ve hısımları, evlâtlığa mirasçı olmazlar (m. 500).

Hüküm iki yönlü bir eşitsizlik kurar. Evlâtlık, evlât edinenin mirasında tam bir kan hısmı gibi mirasçıdır ve bu sıfat yalnız evlâtlığa değil, onun altsoyuna da tanınmıştır. Buna karşılık mirasçılık tek yönlüdür: evlât edinen ile onun hısımları, evlâtlığın mirasında mirasçı olamazlar. Evlâtlığın öz ailesiyle bağı da kesilmediği için mirasçılık iki tarafta birden devam eder. Bu belge, mirasçıların tereke üzerindeki haklarını üçüncü kişilere karşı kolayca kanıtlamasını sağlar.

Devletin mirasçılığı

Mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin mirası Devlete geçer (m. 501). Devlet, burada son çare mirasçı olarak devreye girer; altsoy, ana-baba, büyük ana-baba zümrelerinde ve sağ kalan eş bakımından mirasçı bulunmadığında tereke Devlete kalır.

Devletin konumu, mirasın sahipsiz kalmasını önlemeye yöneliktir. Devlet, diğer mirasçılar gibi bir zümre içinde yer almaz; kanunda sayılan mirasçıların tamamı bulunmadığında devreye giren tamamlayıcı bir mirasçıdır. Terekenin borçları bakımından Devletin sorumluluğu ile mirasın resmî tasfiyesi arasındaki ilişki, mirasın kazanılması ve reddi rejimi içinde ayrıca değerlendirilmelidir. Uygulamada Devlete geçen miraslarda terekenin tespiti ve tasfiyesi, sulh mahkemesinin denetiminde yürütülen işlemleri gerektirir.

Mirasçılık sıfatının belgelenmesi

Başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir (m. 598). Mirasçı atamaya veya vasiyete ilişkin ölüme bağlı tasarrufa, mirasçılar veya başka vasiyet alacaklıları tarafından kendilerine bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmedikçe, lehine tasarrufta bulunulan kimseye atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı olduğunu gösteren belge verilir.

Mirasçılık belgesi, mirasçılık sıfatının kesin bir ispatı değildir; geçersizliği her zaman ileri sürülebilir ve ölüme bağlı tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı saklıdır. Bu nedenle belge, tapu ve banka işlemlerinde pratik bir kolaylık sağlamakla birlikte, mirasçılık uyuşmazlığını kesin olarak çözmez. Belgeye dayanarak yapılan işlemler, mirasçılık sıfatının esasına ilişkin bir uyuşmazlık ortaya çıktığında yeniden değerlendirilebilir; belgenin varlığı, sıfatın esasına ilişkin davayı engellemez.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.