Tasarruf Özgürlüğü ve Saklı Pay

Mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı, saklı paylı mirasçıların korunmasını ve tasarruf edilebilir kısmın hesap yöntemini açıklar.

Tasarruf özgürlüğünün sınırı

Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan miras bırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir (m. 505).

Hüküm, tasarruf özgürlüğünü ortadan kaldırmaz; onu belirli mirasçılar lehine sınırlar. Saklı paylı mirasçı bulunduğu sürece mirasbırakan malvarlığının tamamını dilediği kişiye bırakamaz. Buna karşılık saklı paylı mirasçı yoksa tasarruf özgürlüğü geniştir. Bu nedenle her somut olayda önce saklı paylı mirasçı bulunup bulunmadığı, ardından bu mirasçıların saklı paylarının ne olduğu belirlenmelidir. Saklı paylı mirasçıların çevresi kanunda belirlenmiştir; mirasbırakanın iradesi bu çevreyi kendiliğinden genişletemez veya daraltamaz. Tasarruf özgürlüğü, ancak kanunun çizdiği bu çerçeve içinde anlam kazanır; çerçevenin dışına çıkan tasarruflar tenkis yaptırımıyla karşılaşır.

Saklı pay oranları

Saklı pay, altsoy için yasal miras payının yarısı; ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri; sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçüdür (m. 506).

Oranlar yasal miras payına göre hesaplandığı için önce yasal mirasçıların payları belirlenir, sonra bu paylara kanunda gösterilen oranlar uygulanır. 506. maddenin 3 numaralı bendi 4/5/2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanunla mülga edilmiştir; bugünkü metinde bu bent boştur. Sağ kalan eşin saklı payının, zümreye göre yasal payının tamamına veya dörtte üçüne çıkabilmesi, eşin korunmasına verilen ağırlığı gösterir.

Tasarruf edilebilir kısmın hesabı

Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır. Hesap yapılırken mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri, mirasbırakan ile birlikte yaşayan ve onun tarafından bakılan kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir (m. 507).

Bu indirimler, terekenin brüt değeri üzerinden değil, mirasçılara geçecek net değer üzerinden işlem yapılmasını sağlar. Hesabın ölüm gününe göre yapılması, sonraki değer değişmelerinin kural olarak tasarruf edilebilir kısmı etkilememesi sonucunu doğurur. İndirim kalemlerinin kanunda tek tek sayılmış olması, bunların dışındaki giderlerin kendiliğinden düşülemeyeceğini gösterir.

Hesabın sırası da önemlidir: önce terekenin aktif ve pasif unsurları tespit edilir, ardından kanunda sayılan indirimler yapılır, sonra saklı paylar ve tasarruf edilebilir kısım belirlenir. Bu sıralamanın atlanması, özellikle borçlu terekelere ilişkin uyuşmazlıklarda yanlış sonuçlara yol açabilir.

Sağlararası kazandırmaların ve sigorta alacaklarının eklenmesi

Mirasbırakanın sağlararası karşılıksız kazandırmaları, tenkise tâbi oldukları ölçüde tasarruf edilebilir kısmın hesabında terekeye eklenir (m. 508). Bu kural, mirasbırakanın sağlığında yaptığı bağışlarla saklı pay kurallarını dolanmasını önlemeyi amaçlar. Aksi hâlde mirasbırakan, ölüme bağlı tasarruf yerine sağlararası kazandırmalarla aynı sonuca ulaşabilirdi.

Aynı yaklaşım hayat sigortası bakımından da geçerlidir. Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine hayat sigortası sözleşmesi yapması, sonradan lehdar tayin etmesi ya da sigortacıya karşı istem hakkını karşılıksız olarak üçüncü kişiye devretmesi hâlinde, sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeri terekeye eklenir (m. 509).

Eklemeye ilişkin hükümler, her karşılıksız kazandırmayı değil, tenkise tâbi olan kazandırmayı hesaba katar. Bu nedenle bir kazandırmanın tenkise tâbi olup olmadığı önce belirlenmeli, ekleme ancak bundan sonra yapılmalıdır. Aksi yaklaşım, henüz tenkis rejimine girmeyen kazandırmaların da tasarruf edilebilir kısmı daraltması gibi yanlış bir sonuca yol açar.

Saklı payın sonradan daralması

Miras sözleşmesi veya vasiyetnameyle yapılan ölüme bağlı kazandırmalar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmın sonradan daralması yüzünden hükümsüz olmaz; sadece tenkis edilebilir (m. 549).

Bu hüküm, tasarrufun geçerliliği ile saklı payın korunmasını birbirinden ayırır. Tasarruf ayakta kalır; ancak saklı payı zedelenen mirasçı, aşan kısım için tenkis isteyebilir. Böylece hem mirasbırakanın iradesine mümkün olduğunca sadık kalınır hem de saklı paylı mirasçının asgari koruması sağlanır. Tenkisin nasıl yapılacağı ve sırası ayrı hükümlere tabidir.

Saklı pay, mirasçıya tereke malları üzerinde doğrudan bir paylı mülkiyet hakkı vermez. Mirasçıya tanınan şey, tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların tenkisini isteme yetkisidir. Bu nedenle saklı pay, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü sınırlayan bir koruma kurumudur; tasarrufun kendiliğinden kısmen hükümsüz olması sonucunu doğurmaz. Mirasçı tenkis istemini ileri sürmezse tasarruf, saklı payı aşan kısmıyla ayakta kalır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.