Deniz Kazaları: Müşterek Avarya, Çatma ve Kurtarma

Müşterek avaryanın koşullarını ve garame paylarını, çatma türlerine göre sorumluluğu, kurtarma faaliyetinin kapsamını ve kurtarma ücretinin belirlenmesini ele alır.

Müşterek avarya kavramı

Ortak bir deniz sergüzeştine atılmış olan gemiyi, yükü, diğer eşyayı ve navlunu birlikte tehdit eden bir tehlikeden onları korumak amacıyla ve makul bir hareket tarzı oluşturacak şekilde, bile bile olağanüstü bir fedakârlık yapılması veya olağanüstü bir gidere katlanılması hâlinde müşterek avarya hareketi var sayılır; bu hareketin doğrudan sonucu olan zarar ve giderler müşterek avarya olarak kabul edilir (m. 1272).

Müşterek avaryanın unsurları şunlardır: ortak bir deniz tehlikesi, tehlikeden korunma amacı, bile bile yapılan olağanüstü fedakârlık veya gider, makul hareket tarzı ve zararın hareketin doğrudan sonucu olması. Müşterek avaryadan sayılacak bir giderin yapılmaması için göze alınan fazla gider de, önlenmiş olan giderin tutarına kadar garameye girer. Zarar ve giderler gemi, yük, navlun ve diğer eşya arasında paylaşılır. Bu kurum, deniz tehlikesi karşısında alınan fedakârca kararların maliyetini tüm menfaat sahiplerine dağıtır. Müşterek avarya, tarafların kusurundan bağımsız bir risk paylaşımı mekanizmasıdır.

Garame payları ve uygulanacak kurallar

Taraflarca başka bir husus kararlaştırılmamış olduğu takdirde müşterek avarya garamesi, Milletlerarası Denizcilik Komitesi tarafından hazırlanarak Türkçeye çevrilip yayımlanmış olan en son tarihli York-Anvers Kurallarına tabidir (m. 1273). Müşterek avarya garame paylarının kişisel borçluları, garameye girecek geminin müşterek avarya hareketinin meydana geldiği andaki donatanı, navlunun boşaltma tarihindeki alacaklısı ve diğer eşyanın boşaltma tarihindeki malikidir (m. 1274).

Garameye girecek eşyanın gönderileni, eşyayı teslim alırken bir garame payı düşmüş olduğunu biliyorsa, teslim zamanındaki değerine kadar şahsen sorumlu olur. Alacaklılar gemi üzerinde gemi alacaklısı hakkına, eşya üzerinde hapis hakkına ve navlun üzerinde alacak rehnine sahiptir (m. 1275). Bu teminatlar, garame paylarının tahsilini güvence altına alır. York-Anvers Kurallarının uygulanması, milletlerarası deniz ticaretinde uygulama birliği sağlar. Aksi kararlaştırılmadıkça kural setinin en son tarihli sürümü esas alınır.

Çatma kavramı ve kusursuz çatma

Kanunun çatma hükümleri, iki veya daha çok geminin çarpışması sonucu gemilere ve gemilerde bulunan insanlara veya eşyaya verilen zararın tazmini hakkında uygulanır. Geminin, bir manevrayı yapmak veya yapmamak yahut seyir kurallarına uymamak suretiyle başka bir gemiye veya gemide bulunan insanlara ya da eşyaya çatma olmaksızın zarar vermesi hâlinde de çatma hükümleri uygulanır (m. 1286). Bu genişletme, çatma olmaksızın meydana gelen seyir kazalarını da aynı rejime bağlar.

Çatma, umulmayan bir hâl veya mücbir sebep yüzünden meydana gelmiş veya nedeni anlaşılamamışsa, çarpışan gemilerin veya gemilerde bulunan insanların yahut eşyanın uğradıkları zarara o zarara uğrayan kişi katlanır (m. 1287). Bu hâller gemilerin hepsi veya biri kaza anında demirdeyken meydana gelirse aynı kural uygulanır. Kusursuz çatmada tazminat sorumluluğu doğmaz; zarar, zarara uğrayan menfaat sahibinde kalır. Bu düzenleme, kusur sorumluluğunun deniz kazalarındaki temel ilke olduğunu gösterir. Zararın kaynağının belirlenememesi hâlinde de sorumluluk yükletilmez.

Kusurlu çatma ve sorumluluk

Çatma, gemilerden birinin donatanının veya gemi adamlarının kusurundan ileri gelmişse, zararı o geminin donatanı tazmin etmek zorundadır (m. 1288). Çatma, çarpışan gemilerin donatanlarının veya gemi adamlarının kusurlarından ileri gelmişse, donatanlar gemilerin veya gemide bulunan eşyanın uğradıkları zarardan kusurlarının ağırlığı oranında sorumludur; oran saptanamaz veya kusurlar eşitse taraflar eşit oranda sorumlu tutulur. Eşya zararı bakımından donatanların üçüncü kişilere karşı sorumluluğu müteselsil değildir (m. 1289).

Bedensel zarar bakımından ise donatanlar, gemilerde bulunan kişilerin ölümünden veya yaralanmasından ya da sağlığının bozulmasından doğan zararlardan müteselsilen sorumludur; donatanların birbirine rücuunda her donatan kusurunun ağırlığı oranında sorumlu olur (m. 1290). Çatmaya dayanan her türlü tazminat istemi, çatmanın meydana geldiği günden başlayarak iki yılda zamanaşımına uğrar (m. 1297). Eşya zararında müteselsil sorumluluğun reddedilmesi, yük sahiplerinin tazminat elde etmesini zorlaştırmamak için bedensel zararda tersine çevrilmiştir. Bu ayrım, kişi güvenliğinin önceliğini yansıtır.

Kurtarma faaliyeti ve tarafların yükümlülükleri

Seyrüsefere elverişli sularda tehlikeye uğramış bulunan su aracı veya diğer eşyanın kurtarılması için yapılan her fiil veya hareket kurtarma faaliyeti oluşturur ve onun hakkında bu Bölüm hükümleri uygulanır (m. 1298). Su aracı terimi her türlü gemi ve seyrüsefere elverişli yapıyı kapsar. Su aracının malikinin veya kaptanının açık ve makul olarak karşı koymasına rağmen yürütülen faaliyetler, tehlike altındaki araçta çalıştırılan kişilerin faaliyetleri ve tehlike doğmadan önce kurulmuş bir sözleşmenin ifası amacıyla yapılan hizmetler kurtarma faaliyeti sayılmaz.

Kurtaran, kurtarma faaliyetini gerekli özenle yerine getirmekle ve çevre zararının önlenmesi için gerekli özeni göstermekle yükümlüdür. Maliki ve kaptan da kurtaranla işbirliği yapmak ve kurtaranın makul istemi üzerine emniyete alınmış aracı veya eşyayı teslim almakla yükümlüdür (m. 1303). Çevre zararı, kirlenme, bulaşma, yangın veya patlama gibi olayların kıyı sularında insan sağlığına ya da deniz canlılarına verdiği ağır maddi zararı ifade eder. Karşılıklı işbirliği yükümlülüğü, kurtarma faaliyetinin etkinliğini artırmayı amaçlar. Çevrenin korunması, kurtarma hukukunda bağımsız bir değer olarak düzenlenmiştir.

Kurtarma ücreti

Faydalı bir sonuç vermiş olan her türlü kurtarma faaliyeti kurtarma ücreti istemine hak kazandırır. Bu Bölümde aksi yazılı olmadıkça, faydalı sonuç vermeyen kurtarma faaliyeti için kurtarma ücretini isteme hakkı doğmaz (m. 1304). Kurtarma ücreti, kurtarılan eşyanın kurtarılma sonrasındaki değerini geçemez; faiz ve yargılama giderleri bu sınırın hesabında dikkate alınmaz.

Ücret taraflarca belirlenmemişse, kurtarma faaliyetini özendirecek bir anlayışla ve sıralama dikkate alınmaksızın çeşitli kıstaslar gözetilerek belirlenir (m. 1305). Bu kıstaslar arasında kurtarılan şeyin değeri, çevre zararının önlenmesi için gösterilen çaba, elde edilen başarının derecesi, göze alınan tehlikenin büyüklüğü, harcanan zaman ve giderler yer alır. Kurtarılan kişilerin kurtarma ücreti ödeme borcu yoktur; yalnız insan kurtarmış olan kurtaran, mal kurtaran kurtarana takdir edilen ücretten uygun bir pay isteyebilir (m. 1318). Ücretin para olarak saptanması ve faydalı sonuç şartı, kurtarma hukukunun iki temel ilkesidir. Bu ilkeler, kurtarma faaliyetlerinin teşvik edilmesi ile maliklerin korunması arasında denge kurar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.