Deniz Ticareti Hukukuna Giriş: Gemi ve Gemi Sicili

Geminin tanımını ve hukuki niteliğini, denize ve yola elverişliliği, gemi adamlarını, uygulama alanını, Türk Bayrağı koşullarını, gemi sicilini ve sicil karinelerini ele alır.

Geminin tanımı ve hukuki niteliği

Tahsis edildiği amaç, suda hareket etmesini gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan her araç, kendiliğinden hareket etmesi imkânı bulunmasa da, bu Kanun bakımından "gemi" sayılır. Suda ekonomik menfaat sağlama amacına tahsis edilen veya fiilen böyle bir amaç için kullanılan her gemi, kimin tarafından ve kimin adına veya hesabına kullanılırsa kullanılsın "ticaret gemisi" sayılır (m. 931).

Tanım, geminin hukuki niteliğini üç ölçüte bağlar: suda hareket, yüzme özelliği ve belirli bir büyüklük. Kendiliğinden hareket edemeyen mavna ve duba gibi araçlar da gemi sayılır. Ticaret gemisi ise ekonomik menfaat amacına göre belirlenir; bu amaç, aracın kime ait olduğundan bağımsızdır. Kanun, sicile kayıtlı olup olmadıklarına bakılmaksızın bütün gemileri, kanunların uygulanmasında taşınır eşyadan sayar (m. 936). Gemi, bu niteliğiyle taşınır eşya rejimine tabidir; ancak sicile kayıtlı gemiler bakımından kanun özel hükümler öngörmüştür. Bu ayrım, deniz ticareti hukukunun kendi sistematiğini oluşturur.

Denize, yola ve yüke elverişlilik

Gövde, genel donatım, makine, kazan gibi esas kısımları bakımından, yolculuğun yapılacağı sudan ileri gelen tehlikelere karşı koyabilecek bir gemi "denize elverişli" sayılır. Denize elverişli olan gemi, teşkilatı, yükleme durumu, yakıtı, kumanyası, gemi adamlarının yeterliği ve sayısı bakımından yapacağı yolculuğun tehlikelerine karşı koyabilmek için gerekli niteliklere sahip bulunduğu takdirde "yola elverişli" sayılır. Soğutma tesisatı da dâhil olmak üzere, eşya taşımada kullanılan kısımları eşyanın kabulüne, taşınmasına ve muhafazasına elverişli olan bir gemi "yüke elverişli" sayılır (m. 932).

Elverişlilik, deniz ticareti hukukunda sorumluluğun belirlenmesinde merkezi bir kavramdır. Taşıyan, geminin denize, yola ve yüke elverişli olmasını sağlamakla yükümlüdür. Kanun, tamamıyla anormal tehlikeleri elverişlilik değerlendirmesinin dışında tutar; çünkü bu tehlikelere karşı önlem alınması beklenemez. Denizde can ve mal koruma ile ilgili mevzuat hükümleri saklıdır. Elverişlilik, yalnız fiziksel donanımı değil, gemi adamlarının sayı ve yeterliğini de kapsar. Bu nedenle eksik mürettebatla yola çıkan gemi, teknik donanımı tam olsa bile yola elverişli sayılmaz.

Gemi adamları ve hükümlerin uygulama alanı

"Gemi adamları"; kaptan, gemi zabitleri, tayfalar ve gemide çalıştırılan diğer kişilerdir (m. 934). Tanım, gemide hiyerarşik bir düzen içinde çalışan tüm kişileri kapsar. Kaptanın hukuki konumu ayrıca düzenlenmiştir; gemi adamlarının iş ilişkileri ise ayrı kanunlara tabidir.

Deniz ticareti hükümleri kural olarak ticaret gemileri hakkında uygulanır. Ancak kanun, bazı kısım ve bölümlerin yatlar, denizci yetiştirme gemileri gibi sadece gezinti, spor, eğitim, öğretim ve bilim amaçlarına tahsis edilmiş gemilere de uygulanacağını belirtir. "Çatma" ve "Kurtarma" bölümleri ile sorumluluğun sınırlanmasına ilişkin hükümler, münhasıran bir kamu hizmetine tahsis edilen Devlet gemileriyle donanmaya bağlı harp gemilerine ve yardımcı gemilere de uygulanır (m. 935). Bu genişletme, denizde meydana gelen olayların niteliğinden kaynaklanır: çatma ve kurtarma, geminin ticari niteliğinden bağımsız olarak deniz güvenliğini ilgilendirir. Kanun böylece uygulama alanını geminin türüne göre kademelendirir.

Türk Bayrağı ve Türk gemisi

Her Türk gemisi Türk Bayrağı çeker. Yalnız Türk vatandaşının malik olduğu gemi Türk gemisidir. Birden fazla kişiye ait olan gemiler, paylı mülkiyet hâlinde payların çoğunluğunun, elbirliğiyle mülkiyet hâlinde maliklerinin çoğunluğunun Türk vatandaşı olması şartıyla Türk gemisi sayılır (m. 940).

Kanun, tüzel kişilere ait gemiler bakımından da ayrıntılı koşullar öngörür. Türk kanunları uyarınca kurulmuş tüzel kişiliğe sahip kuruluş, kurum, dernek ve vakıflara ait gemilerde yönetim organını oluşturan kişilerin çoğunluğunun Türk vatandaşı olması gerekir. Türk ticaret şirketlerinde ise şirketi yönetmeye yetkili olanların çoğunluğunun Türk vatandaşı olması ve şirket sözleşmesine göre oy çoğunluğunun Türk ortaklarda bulunması aranır. Anonim ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerde ayrıca payların çoğunluğunun nama yazılı olması ve bir yabancıya devrinin yönetim kurulunun iznine bağlı bulunması şarttır. Bu koşullar, bayrak devletinin geminin üzerindeki denetimini ve filonun ulusal niteliğini korumaya yönelir.

Gemi sicili ve sicil karineleri

Türk gemileri için, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığının uygun göreceği yerlerde gemi sicili tutulur. Gemi sicilleri, liman başkanlığı nezdinde çalışan sicil müdürlükleri tarafından, o yerde deniz ticareti işlerine bakmakla görevli asliye ticaret mahkemesinin gözetimi altında tutulur (m. 954). Gemi, kural olarak bağlama limanının tabi olduğu sicil müdürlüğünce tescil olunur (m. 955). Onsekiz gros tonilatoda ve daha büyük her ticaret gemisinin maliki, tescil isteminde bulunmak zorundadır (m. 957).

Gemi sicili açıktır; herkes sicil kayıtlarını inceleyebilir ve giderini ödemek şartıyla örneklerini alabilir (m. 973). Sicil, hakların varlığı bakımından karine oluşturur. Gemi sicilinde malik olarak kayıtlı bulunan kişi geminin maliki sayılır; lehine gemi ipoteği veya ipotek üzerinde bir hak yahut intifa hakkı tescil edilmiş olan kişi o hakkın sahibi sayılır. Tescil olunmuş bir hak sicilden silinirse o hakkın artık var olmadığı kabul edilir (m. 974). Bu karineler, sicile güvenen üçüncü kişilerin korunmasını sağlar. Sicile kayıtlı olmayan Türk gemileri bakımından ise Türk Medenî Kanununun taşınırlara ilişkin hükümleri uygulanır (m. 997).

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.