Donatan, Kaptan ve Deniz Ticareti Sözleşmeleri
Donatanın tanımını ve sorumluluğunu, donatma iştirakini, kaptanın görev ve yetkilerini, gemi kira sözleşmesini ve zaman çarterini ele alır.
Donatan kavramı
Donatan, gemisini menfaat sağlamak amacıyla suda kullanan gemi malikine denir. Kendisinin olmayan bir gemiyi menfaat sağlamak amacıyla suda kendi adına bizzat veya kaptan aracılığıyla kullanan kişi, üçüncü kişilerle olan ilişkilerinde donatan sayılır (m. 1061).
Tanım, donatan sıfatını mülkiyetten çok fiilî işletmeye bağlar. Gemiyi kendi adına işleten kiracı da üçüncü kişiler bakımından donatan sayılır. Malik, geminin işletilmesinden dolayı gemi alacaklısı sıfatıyla bir istemde bulunan kişiyi, bu işletilme malike karşı haksız ve alacaklı da kötüniyet sahibi olmadıkça hakkını istemekten engelleyemez. Bu kural, gemi alacaklılarının korunmasını amaçlar. Donatan kavramı, deniz ticareti hukukunda sorumluluğun ve dava yetkisinin merkezini oluşturur. Aynı gemi bakımından malik ile işleten farklı kişiler olabilir.
Donatanın sorumluluğu ve yetkili mahkeme
Donatan, gemi adamlarının, zorunlu danışman kılavuzun veya isteğe bağlı kılavuzun görevlerini yerine getirirken işledikleri kusur sonucunda üçüncü kişilere verdiği zararlardan sorumludur. Ancak donatan, yolculara ve yükle ilgili kişilere karşı taşıyanın gemi adamlarının kusurundan doğan sorumluluğuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur (m. 1062).
Kanun, donatanın adamlarının kusurundan doğan sorumluluğunu iki ayrı rejime bağlar. Üçüncü kişilere karşı sorumluluk genel hükümlere göre doğar; yolcu ve yükle ilgili kişilere karşı ise navlun sözleşmesinin sorumluluk rejimi uygulanır. Donatanın, Türkiye Cumhuriyetinin taraf olduğu sorumluluğun sınırlandırılmasına ilişkin milletlerarası sözleşmelerden doğan sorumluluğunu sınırlandırma hakkı saklıdır. Donatan aleyhine, bu sıfatı dolayısıyla herhangi bir alacaktan dolayı geminin bağlama limanının bulunduğu yer mahkemesinde de dava açılabilir (m. 1063). Bu yetki kuralı, gemi alacaklısına kolay ulaşılabilir bir mahkeme sağlar.
Donatma iştiraki
Birden çok kişinin paylı mülkiyet şeklinde malik oldukları bir gemiyi, menfaat sağlamak amacıyla aralarında yapmış oldukları sözleşme gereğince hepsi adına ve hesabına suda kullanmaları hâlinde donatma iştiraki vardır. Tek başına bir geminin maliki veya işletme hakkına sahip olan ticaret şirketleri veya diğer tüzel kişiler hakkında donatma iştirakine ilişkin hükümler uygulanmaz (m. 1064).
Donatma iştiraki, paydaş donatanların oluşturduğu bir topluluktur. İştirakin kendi tüzel kişiliği yoktur; ancak kanun, iştirakin işleyişini ayrıntılı biçimde düzenler. İştirak işleri paydaş donatanların oy çoğunluğu ile verecekleri kararlara göre yürütülür. Gemi müdürü, iştirakin olağan işlerinin gerektirdiği bütün işlemleri yapmaya yetkilidir. İştirakin kazancı ve zararı, paydaş donatanlara gemideki paylarına göre dağıtılır. Paydaş donatanlardan birinin şahsında meydana gelecek değişiklik, kural olarak iştiraki sona erdirmez. Donatma iştiraki, gemi mülkiyetinin paylaşılması ile işletmenin birlikte yürütülmesini sağlayan özel bir yapıdır. Bu yapı, küçük ölçekli gemi işletmeciliğinde yaygın olarak kullanılır.
Kaptanın görev ve sorumluluğu
Kaptan, bütün işlerinde, özellikle ifası kendisine düşen sözleşmelerin yerine getirilmesinde tedbirli bir kaptan gibi hareket etmek zorundadır (m. 1088). Kaptan, kusuruyla yol açtığı zararlardan, özellikle bu Kısım ile diğer Kısımlarda belirtilen görevlerini yapmamasından doğacak zararlardan dolayı, yolcular da dâhil, gemi ve eşyayla ilgili herkese karşı sorumludur. Donatanın emrine uyması kaptanı sorumluluktan kurtarmaz; durumu bilerek kaptana emir vermiş olan donatan da sorumludur (m. 1089).
Kaptan, yola çıkmadan önce geminin denize ve yola elverişli olmasına ve gemiye, gemi adamlarına ve yüke ait belgelerin gemide bulunmasına dikkat etmek zorundadır (m. 1090). Bir tehlikenin varlığı hâlinde gemi zabitlerine danışmaya gerek görse bile, onların verdikleri kararla bağlı olmayıp alacağı önlemlerden daima kendisi sorumlu olur (m. 1095). Bu düzenleme, denizde hızlı karar verme ihtiyacını ve kaptanın komuta yetkisini yansıtır. Kaptanın sorumluluğu, hiyerarşik emir ilişkisinden bağımsız olarak değerlendirilir.
Kaptanın temsil yetkisi
Gemi bağlama limanı dışında bulunduğu sırada kaptan, bu sıfatla, geminin donatılmasına, yakıt ve kumanyasına, gemi adamlarına, geminin denize, yola ve yüke elverişli bir hâlde tutulmasına ve genel olarak yolculuğun güvenli bir şekilde sürdürülmesine ilişkin her türlü işlem ve tasarrufları üçüncü kişilerle donatan adına yapmaya yetkilidir. Taşıma sözleşmeleri yapmak ve görevlerine giren hususlarda dava açmak da kaptanın yetkisi kapsamındadır (m. 1104).
Kanun, kaptanın temsil yetkisini geminin bağlama limanı dışında bulunduğu durumla sınırlar. Bunun nedeni, uzak limanlarda donatanın hızlı karar verememesi ve geminin acil ihtiyaçlarının karşılanması gerekliliğidir. Yabancı bayraklı gemilerde, geminin malikine veya kiracısına açılacak her türlü dava veya takip, onlar hakkında geçerli olmak üzere kaptana da yöneltilebilir. Kaptanın yetkisi, donatan tarafından sınırlandırılabilir; ancak bu sınırlama üçüncü kişilere karşı her zaman ileri sürülemez. Temsil yetkisinin kapsamı, geminin güvenliği ve yolculuğun sürdürülmesi amacıyla belirlenir.
Gemi kira sözleşmesi ve zaman çarteri
Gemi kira sözleşmesi, kiraya verenin belirli bir süre için geminin kullanılmasını, kira bedeli karşılığında kiracıya bırakmayı üstlendiği bir sözleşmedir. Kiraya verenin, gemi ile birlikte gemi adamlarını da kiracının emrine vermeyi üstlenmesi, sözleşmenin niteliğini değiştirmez (m. 1119).
Zaman çarteri sözleşmesi ise tahsis edenin, donatılmış bir geminin ticari yönetimini belli bir süre için ve bir ücret karşılığında tahsis olunana bırakmayı üstlendiği sözleşmedir. Geminin teknik yönetimini elinde bulunduran tahsis eden, geminin zilyedi sayılır (m. 1131). Bu ayrım, deniz ticareti sözleşmelerinin temel yapısını oluşturur: gemi kirasında gemi bir bütün olarak kiracının kullanımına bırakılırken, zaman çarterinde teknik yönetim tahsis edende kalır ve yalnız ticari yönetim devredilir. Tahsis eden, kararlaştırılan tarihte ve yerde gemiyi hazır bulundurmak ve sözleşme süresince gemiyi denize ve yola elverişli bir hâlde tutmakla yükümlüdür (m. 1133).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.