Gemi Alacakları ve Cebrî İcra

Gemi alacaklısı hakkı veren alacakları, kanuni rehnin kapsamını ve sırasını, deniz alacakları için ihtiyati haczi, sorumluluğun sınırlandırılmasını ve geminin cebrî icra yoluyla paraya çevrilmesini ele alır.

Gemi alacaklısı hakkı veren alacaklar

Geminin malikine, kiracısına, yöneticisine veya işletenine karşı doğmuş olan bazı alacaklar sahiplerine gemi alacaklısı hakkı verir (m. 1320). Bu alacaklar; gemi adamlarına ödenecek ücretler ve diğer tutarlar, geminin işletilmesiyle doğrudan ilgili can kaybı veya bedensel zararlardan doğan alacaklar, kurtarma ücreti, liman ve kanal resimleri, geminin işletilmesinin sebep olduğu haksız fiile dayanan maddi zararlar ve müşterek avarya garame payı alacaklarıdır.

Petrol veya diğer tehlikeli maddelerin taşınmasıyla bağlantılı olarak ortaya çıkan ve milletlerarası sözleşmeler ya da millî mevzuat gereği kusursuz sorumluluk ve zorunlu sigortayla teminat altına alınan zararlar ile radyoaktif maddelerden kaynaklanan zararlar gemi alacaklısı hakkı vermez. Türkiye'de yargı yoluyla ileri sürülen bir alacağın gemi alacaklısı hakkı verip vermediği Türk hukukuna göre belirlenir. Bu liste, deniz ticaretinin kendine özgü risklerini ve gemi üzerindeki teminat ihtiyacını yansıtır. Gemi alacaklısı hakkı, alacaklının gemiye yönelmesini sağlayan ayni bir güvencedir.

Kanuni rehin hakkının kapsamı

Gemi alacağı, sahibine gemi ve eklentisi üzerinde kanuni rehin hakkı verir (m. 1321). Gemi malikinin mülkiyetinde bulunmayan eklentiler rehnin kapsamına girmez; bir sigorta sözleşmesine göre donatana ödenecek sigorta tazminatı da rehnin kapsamında değildir. Rehin, geminin zıyaı veya hasara uğramasından dolayı donatanın üçüncü kişilere karşı sahip olduğu tazminat istemini kapsar. Müşterek avarya hâllerinde feda edilen veya hasara uğrayan şeyler için verilen tazminat, gemi alacaklıları için o şeylerin yerine geçer.

Devlete, il özel idaresine, belediyeye, köye ve diğer kamu tüzel kişilerine ait olup denizde menfaat sağlamak amacına tahsis edilmeyen gemiler üzerinde kanuni rehin hakkı doğmaz; bu tüzel kişiler gemi alacaklılarına karşı belirli bir oranda sorumlu olur. Gemi alacağının verdiği kanuni rehin hakkı, gemiye zilyet olan herkese karşı ileri sürülebilir (m. 1321). Bu son kural, rehnin gemiyle birlikte el değiştirmesini ve alacaklının korunmasını sağlar. Rehnin kapsamı, gemi ve eklentisiyle sınırlıdır.

Rehin haklarının sırası

1320 nci maddenin birinci fıkrasının (a) ilâ (e) bentlerinde yazılı gemi alacaklılarının sahip olduğu kanuni rehin hakkı, gemi üzerinde tescil edilmiş veya edilmemiş olan bütün kanuni ve akdî rehin haklarıyla ayni yükümlülüklerden önce gelir (m. 1323). Buna karşılık müşterek avarya garame payı alacağına ilişkin kanuni rehin hakkı, bütün kanuni ve akdî rehin haklarıyla ayni yükümlülüklerden sonra gelir. Karaya oturmuş veya batmış geminin seyrüsefer güvenliği ya da deniz çevresinin korunması amacıyla kamu kurumlarınca kaldırılması hâlinde bu giderler bütün gemi alacaklarından önce ödenir.

Kanuni rehin haklarının sırası, 1320 nci maddede gemi alacaklısı hakkı verdiği açıklanan alacakların sırasına göre belirlenir (m. 1324). Yalnız kurtarma ücreti alacağı, doğumuna sebebiyet veren faaliyetin yapıldığı tarihten önce doğmuş bütün rehin haklarından önce gelir; kurtarma ücreti alacakları arasında sonra doğanlar önce doğanlardan önce gelir. Gemi adamları, bedensel zarar, liman resimleri ve haksız fiil alacakları kendi aralarında eşit hakka sahiptir. Bu sıralama, deniz ticaretinin işleyişini ayakta tutan alacaklara öncelik tanır.

Deniz alacağı ve ihtiyati haciz

Kanun, deniz alacağını geminin işletilmesinden, kurtarma faaliyetinden, çevre zararından, gemi kirası ve taşıma sözleşmelerinden, eşya zararından, müşterek avaryadan, römorkajdan, kılavuzluktan, gemi adamı ücretlerinden, gemi ipoteğinden ve geminin satışından doğan istemleri kapsayacak biçimde geniş tanımlar (m. 1352).

Deniz alacaklarının teminat altına alınması için geminin sadece ihtiyati haczine karar verilebilir; bu alacaklar için gemi üzerine ihtiyati tedbir konulması veya başka bir surette geminin seferden menedilmesi istenemez (m. 1353). Deniz alacaklarından başka alacaklar için gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilemez. Alacağın 1352 nci maddede sayılan bir deniz alacağı olması ihtiyati haciz sebebidir. Hakkında deniz alacağı ileri sürülen her geminin ihtiyaten haczi, alacağın doğduğu sırada geminin maliki veya kiracısı olan kişinin haciz sırasında da sorumlu ve malik olması gibi koşullarla mümkündür (m. 1369). İhtiyati haciz, deniz alacaklısına hızlı bir güvence sağlar.

Sorumluluğun sınırlandırılması

Deniz alacaklarından doğan sorumluluk, 19/11/1976 tarihli Deniz Alacaklarına Karşı Mesuliyetin Sınırlanması Hakkında Milletlerarası Sözleşme ile bu Sözleşmeyi değiştiren 2/5/1996 tarihli Protokol veya onun yerine geçmek üzere hazırlanarak Türkiye Cumhuriyeti tarafından kabul edilen milletlerarası sözleşmelere göre sınırlanabilir (m. 1328).

Sorumluluğun sınırlandırılması, deniz ticaretinin taşıdığı büyük risklere karşı donatana bir koruma sağlar. Sınır, geminin tonajına göre hesaplanan bir tutarla belirlenir. Bu hak, tüm deniz alacakları bakımından değil, sözleşmenin kapsamına giren alacaklar bakımından kullanılabilir. Sorumluluğun sınırlandırılması talebi, bir fon oluşturulması yoluyla ileri sürülür. Sözleşmeye taraf devletlerde verilen kararların tanınması da sözleşme rejimine tabidir. Bu düzenleme, denizcilik işletmelerinin öngörülebilir bir sorumluluk çerçevesinde faaliyet göstermesini sağlar. Sınırlandırma hakkı, kast veya pervasız davranış hâlinde kaybedilebilir.

Paraya çevirme ve sıra cetveli

Bir sicile kayıtlı olan Türk ve yabancı bayraklı gemiler, İcra ve İflas Kanununun taşınmazların satışına ilişkin hükümlerine göre; bir sicile kayıtlı olmayan gemiler ise aynı Kanunun taşınırların satışına ilişkin hükümleri uyarınca paraya çevrilir (m. 1383).

Türk veya yabancı bayraklı bir gemi cebrî icra yoluyla satıldığında, satış tutarı bütün alacaklıların alacağını ödemeye yetmezse icra dairesi alacaklıların bir sıra cetvelini yapar (m. 1389). Alacaklar 1390 ilâ 1397 nci maddelerde belirtilen sıraya göre kaydedilir; bir sıradaki alacaklılar alacaklarını tamamen almadıkça sonra gelen sıradaki alacaklılara ödeme yapılmaz. Birinci sıraya, geminin haczinden ödemelerin yapıldığı tarihe kadar geminin bakımı ve korunması, gemi adamlarının iaşesi, geminin paraya çevrilmesi ve satış tutarının paylaştırılmasından doğan giderler ile gemi adamı ücretlerinin hacizde geçen süreye ilişkin kısmı kaydedilir (m. 1390). İkinci sıraya, karaya oturmuş veya batmış geminin kamu kurumlarınca kaldırılması giderleri girer (m. 1391). Sıra cetveli, alacaklılar arasındaki öncelik ilişkisini somutlaştırır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.