Gemi Mülkiyeti ve Gemi Rehni
Sicile kayıtlı geminin devrini ve kapsamını, mülkiyetin sona ermesini, gemi ipoteğinin kurulmasını, kapsamını, derecelerini, sona ermesini ve gemi üzerindeki intifa hakkını ele alır.
Sicile kayıtlı geminin devri
Gemi siciline kayıtlı olan bir geminin devri için, malik ile iktisap edenin mülkiyetin iktisap edene devri hususunda anlaşmaları ve geminin zilyetliğinin geçirilmesi şarttır. Mülkiyetin devrine ilişkin anlaşmanın yazılı şekilde yapılması ve imzaların noterce onaylı olması gerekir; bu anlaşma gemi sicil müdürlüğünde de yapılabilir (m. 1001).
Kanun, sicile kayıtlı gemilerde taşınır eşya rejiminden ayrılan bir devir usulü öngörür. Devir, borçlandırıcı işlemin ötesinde ayni bir anlaşma ve zilyetliğin geçirilmesini gerektirir. Şekil koşulu, gemi gibi yüksek değerli bir malın devrinde hukuki güvenliği sağlar. Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça iktisap eden, geminin mülkiyeti ile birlikte iktisap anında var olan ve devredene ait eklentinin mülkiyetini de kazanır. Gemi yolculukta bulunduğu sırada devredilirse, devredenle iktisap eden arasındaki ilişkilerde bu yolculuğun kâr ve zararı, aksine sözleşme bulunmadıkça iktisap edene aittir (m. 1002).
Mülkiyetin sona ermesi ve terk
Sicile kayıtlı bir geminin kurtarılamayacak şekilde batması, yararlanılabilir enkaz bırakmaksızın harap olması, patlaması ve tahrip edilmiş olması gibi sebeplerden zâyi olmasıyla gemi üzerindeki mülkiyet hakkı sona erer. Ancak malikin yararlanılabilir enkaz üzerindeki taşınır mülkiyeti ile enkazın kaldırılmasına, çevrenin korunmasına ve benzer hususlara ilişkin yükümlülük ve borçları devam eder (m. 1003).
Kanun, mülkiyetin sona ermesini geminin fiilen yok olmasına bağlar. Enkaz üzerindeki hakların ve çevresel yükümlülüklerin saklı tutulması, deniz kazalarının doğurduğu sorumlulukların ortadan kalkmasını önler. Sicile kayıtlı bir geminin maliki, gemi üzerindeki mülkiyet hakkından vazgeçtiğini sicil müdürlüğüne bildirerek ve bunu gemi siciline tescil ettirerek geminin mülkiyetini terk edebilir (m. 1004). Terk, mülkiyetten kurtulmanın sicile yansıyan biçimidir. Sicile kayıtlı gemi bakımından mülkiyet ayrıca zamanaşımı yoluyla da kazanılabilir ve kaybedilebilir; gemiyi elinde bulunduran asli zilyet lehine olağan zamanaşımı şartlarının gerçekleşmesiyle önceki malikin hakkı sona erer (m. 1005).
Gemi ipoteğinin kurulması
Bir alacağı teminat altına almak için gemi üzerinde ipotek kurulabilir. Gemi ipoteği alacaklıya, alacağını geminin bedelinden alma yetkisini verir. Sicile kayıtlı gemilerin sözleşmeye dayalı rehni sadece gemi ipoteği yolu ile sağlanır. İleride doğabilecek veya şarta ya da kıymetli evraka bağlı bir alacak için de ipotek kurulabilir (m. 1014).
Gemi ipoteğinin kurulması için geminin maliki ile alacaklının gemi üzerinde ipotek kurulması hususunda anlaşmaları ve ipoteğin gemi siciline tescil edilmesi şarttır. İpoteğin kurulmasına ilişkin sözleşmelerin yazılı şekilde yapılması ve imzalarının noterce onaylanması gerekir; bu anlaşma gemi sicil müdürlüğünde de yapılabilir (m. 1015). Gemi ipoteği, taşınmaz rehnine benzer bir sicil rejimine tabidir. Tescilde alacaklının adı ve unvanı ile alacağın Türk Lirası tutarı, faiz oranı, ikincil edimler ve ipoteğin derecesi sicile kaydolunur (m. 1016). Bu kayıtlar, ipoteğin kapsamını ve alacaklılar arasındaki sırayı belirler.
İpoteğin kapsamı, dereceleri ve birlikte ipotek
Gemi üzerindeki ipoteklerin dereceleri, Türk Medenî Kanununun taşınmaz rehni hakkındaki hükümlerine göre belirlenir (m. 1017). İpotekli gemi, Türk Medenî Kanununun 875 inci maddesinin birinci fıkrasıyla 876 ncı maddesinde öngörülen alacaklar için teminat sağlar. Borcun alacaklının ihbarıyla muaccel olabilmesi için borçlu ile birlikte malike de ihbarda bulunulması gerekir; malike ihbarda bulunulmadıkça borç onun bakımından muaccel olmaz (m. 1018).
Bir alacak için birden çok gemi veya gemi payı ipotek edilmişse, bunlardan her biri borcun tamamından sorumludur. Alacaklı, her gemi veya pay ancak belirli bir kısımdan sorumlu olmak üzere alacağını gemi veya paylar arasında paylaştırabilir; paylaştırma sicil müdürlüğüne yapılacak beyan ve tescil ile gerçekleşir (m. 1021). Birlikte ipotek, alacaklıya teminatın birden çok gemiye yayılması imkânını verir. Alacağın sona ermesi ile ipotek de düşer; alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesi alacağın ödenmesi hükmündedir (m. 1044).
Gemi üzerindeki intifa hakkı
Sicile kayıtlı gemiler üzerinde intifa hakkı kurulabilir. İntifa hakkı, aksi kararlaştırılmadıkça sahibine üzerinde kurulduğu gemiden tam yararlanma yetkisini sağlar. Akdî intifa hakkının kurulmasında gemi ipoteğinin kurulmasına ilişkin hüküm uygulanır (m. 1059).
Sicile kayıtlı gemi üzerindeki intifa hakkı, Türk Medenî Kanununun taşınmazlar üzerindeki intifa hakkı hükümlerine tabidir. İntifa hakkı ile gemi ipotekleri arasındaki ilişkiler Türk Medenî Kanununun 869 uncu maddesi hükmüne tabidir; aynı tarihle kaydedilmiş bulunan haklar aynı derecededir (m. 1060). Bu düzenleme, gemi üzerindeki sınırlı ayni haklar arasında bir sıra ve denge kurar. İntifa hakkı sahibi gemiden yararlanırken, ipotekli alacaklının teminatı da korunur. Gemi üzerindeki ayni haklar rejimi, böylece taşınmaz rehni sistemine yaklaştırılmış olur. Bu yaklaşım, geminin ekonomik değerinin yüksekliği ve sicile kayıtlı olmasından kaynaklanır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.