Navlun Sözleşmesi ve Konişmento
Navlun sözleşmesinin türlerini, taşıyanın özen ve elverişlilik borçlarını, sorumluluk rejimini, konişmentonun hukuki niteliğini ve taşıma senedine ilişkin emredici hükümleri ele alır.
Navlun sözleşmesi ve türleri
Taşıyan, navlun karşılığında; yolculuk çarteri sözleşmesinde eşyayı, geminin tamamını veya bir kısmını ya da belli bir yerini taşıtana tahsis ederek; kırkambar sözleşmesinde ise ayırt edilmiş eşyayı denizde taşımayı üstlenir (m. 1138).
Yolculuk çarterinde gemi kapasitesinin bir bölümü taşıtana tahsis edilir; kırkambar sözleşmesinde ise eşya, gemi kapasitesinin diğer yükleriyle birlikte taşınır. Bu ayrım, tarafların yükümlülüklerinin kapsamını ve sorumluluk rejimini etkiler. Navlun, taşımanın karşılığı olan bedeldir. Sözleşme, taşıyan ile taşıtan arasında kurulur; ancak taşıma ilişkisine yükleten, gönderilen ve konişmento hamili gibi üçüncü kişiler de katılır. Kanun, navlun sözleşmesini hem taşıyan hem de taşıtan bakımından ayrıntılı biçimde düzenler. Taşıma senedi düzenlenmesi, sözleşmenin geçerliliği için şart değildir; senet ispat ve temsil işlevi görür.
Taşıyanın elverişlilik ve özen borçları
Her türlü navlun sözleşmesinde taşıyan, geminin denize, yola ve yüke elverişli bir hâlde bulunmasını sağlamakla yükümlüdür (m. 1141). Taşıyan, yükle ilgili olanlara karşı geminin elverişsizliğinden doğan zararlardan sorumludur; ancak tedbirli bir taşıyanın göstermesi gereken dikkat ve özen gösterilmesine rağmen eksikliğin yolculuğun başlangıcına kadar keşfedilmesine imkân bulunmamışsa sorumluluk doğmaz.
Taşıyan, navlun sözleşmesinin ifasında, özellikle eşyanın yükletilmesi, istifi, elden geçirilmesi, taşınması, korunması, gözetimi ve boşaltılmasında tedbirli bir taşıyandan beklenen dikkat ve özeni göstermekle yükümlüdür (m. 1178). Elverişlilik borcu geminin başlangıçtaki durumuna, özen borcu ise taşıma sürecinin tamamına ilişkindir. Taşıyan, eşyayı güvertede taşıyamaz ve küpeşteye asamaz; güvertede taşıma yalnız yükletenle anlaşma, ticari teamül veya mevzuat gereği mümkündür (m. 1151). Taşıtan ve yükleten de eşyanın taşınması için gerekli belgeleri süresi içinde taşıyana vermekle yükümlüdür (m. 1165).
Taşıyanın sorumluluğu ve kurtulma hâlleri
Taşıyanın veya adamlarının kastından veya ihmalinden doğmayan sebeplerden ileri gelen zarardan taşıyan sorumlu değildir. Taşıyanın veya adamlarının kastının veya ihmalinin bu zarara sebebiyet vermediğini ispat yükü taşıyana aittir (m. 1179).
Zarar, geminin sevkine veya başkaca teknik yönetimine ilişkin bir hareketin ya da yangının sonucu ise taşıyan yalnız kendi kusurundan sorumludur; tereddüt hâlinde zararın teknik yönetimin sonucu olmadığı kabul edilir (m. 1180). Kanun ayrıca denizin tehlike ve kazaları, harp olayları, mahkeme kararları, grev ve lokavt, yükletenin fiilleri, eşyanın doğal niteliği, ambalaj ve işaret yetersizliği gibi sebepleri kusursuzluk karinesi kapsamına alır (m. 1182). Bu sebeplerin varlığı hâlinde taşıyan ve adamları kusursuz sayılır; ancak zararın bu sebeplerden ileri geldiği varsayımı aksi ispatlanabilir bir karinedir. Sorumluluk rejimi, taşıyanın kusursuzluğunu ispat yüküyle birlikte düzenleyerek risk dengesini kurar.
Sorumluluğun sınırı, bildirim ve zamanaşımı
Taşıyan, eşyanın uğradığı veya eşyaya ilişkin her türlü zıya veya hasar nedeniyle, hangi sınır daha yüksek ise o sınırın uygulanması kaydıyla, koli veya ünite başına 666,67 Özel Çekme Hakkına veya zıyaa ya da hasara uğrayan eşyanın gayri safî ağırlığının her bir kilogramı için iki Özel Çekme Hakkını karşılayan tutarı aşan zarar için sorumlu olmaz; meğerki eşyanın cinsi ve değeri yüklemeden önce yükleten tarafından bildirilmiş ve denizde taşıma senedine yazılmış olsun (m. 1186).
Zıya veya hasarın en geç eşyanın gönderilene teslimi sırasında taşıyana yazılı olarak bildirilmesi şarttır; hasar haricen belli değilse teslimden itibaren üç gün içinde bildirim yeterlidir (m. 1185). Bildirim yapılmazsa taşıyanın eşyayı senede yazılı olduğu gibi teslim ettiği kabul edilir; bu karinenin aksi ispatlanabilir. Eşyanın zıyaı veya hasarı ile geç tesliminden dolayı taşıyana karşı her türlü tazminat istem hakkı, bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmadığı takdirde düşer (m. 1188). Bu süre, tarafların dava sebebinin doğmasından sonra yapacakları anlaşma ile uzatılabilir. Zamanaşımı süresinin kısalığı, deniz taşımalarının hızlı işleyişine ve delillerin çabuk kaybolmasına bağlanır.
Konişmentonun niteliği ve hükümleri
Konişmento, bir taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlayan, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösteren ve taşıyanın eşyayı ancak onun ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu senettir (m. 1228). Konişmento nama, emre ve hamile yazılı olarak düzenlenebilir; aksi kararlaştırılmadıkça yükletenin istemi üzerine gönderilenin emrine veya sadece emre düzenlenir.
Konişmentonun meşru hamili eşyayı teslim almaya yetkilidir; birden çok nüsha düzenlenmişse eşya tek nüshanın meşru hamiline teslim edilir (m. 1230). Taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkilerde konişmento esas alınır; taşıyan ile taşıtan arasındaki ilişkiler ise navlun sözleşmesinin hükümlerine bağlı kalır (m. 1237). Konişmento, kanunda sayılan kayıtları içerir; bu unsurlardan birinin bulunmaması senedin konişmento sayılmasını engellemez (m. 1229). Konişmento, eşyanın teslimi bakımından temsil işlevi görür; bu nedenle senet olmadan eşyanın teslimi kural olarak istenemez. Konişmento hamili, senedin devriyle birlikte eşya üzerindeki hakkı da kazanır.
Emredici hükümler ve kayıtların geçersizliği
Bir navlun sözleşmesinde veya konişmentoda yahut diğer bir denizde taşıma senedinde yer alıp da taşıyanın borç ve sorumluluklarına, taşıtan ve yükletenin borç ve sorumluluklarına ya da denizde taşıma senetlerine ilişkin hükümlerden kaynaklanan borç ve sorumlulukları doğrudan veya dolaylı olarak önceden kaldıran veya daraltan bütün kayıt ve şartlar geçersizdir (m. 1243).
Geçersizlik, senedin geri kalan hükümlerinin geçersizliği sonucunu doğurmaz. Taşıyanın borçlarını ve sorumluluğunu genişleten veya ağırlaştıran kayıt ve şartlar ise geçerlidir. Kanun, sigortadan doğan hak ve alacakların taşıyana devredilmesi veya taşıyana benzer menfaatler sağlanması ile ispat yükünün taşıyan lehine tersine çevrilmesi sonucunu doğuran kayıtları da aynı yasağa tabi tutar. Bu düzenleme, zayıf taraf olan yükle ilgili kişileri korumayı amaçlar. Emredici hükümlerin varlığı, deniz taşımasında tarafların sözleşme özgürlüğünü sınırlar. Konişmentoya konulan sorumluluk sınırlamasına ilişkin kayıtlar, bu nedenle denetlenir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.