Sigorta Sözleşmesinin Kurulması ve Tarafların Borçları
Teklifnameyle kuruluşu, aydınlatma ve poliçe verme yükümlülüğünü, prim borcunu, beyan yükümlülüğünü, riziko ağırlaşmasını ve riziko gerçekleştikten sonraki yükümlülükleri ele alır.
Sözleşmenin kurulması ve aydınlatma
Sigortacı ile sigorta sözleşmesi yapmak isteyen kişinin, sözleşmenin yapılması için verdiği teklifname, teklifname tarihinden itibaren otuz gün içinde reddedilmemişse sigorta sözleşmesi kurulmuş sayılır (m. 1405). Kanun, sigortacının sessiz kalmasına sözleşmenin kurulması sonucunu bağlamıştır. Teklifname sırasında yapılan ödemeler, sözleşme kurulursa prime sayılır; kurulmazsa faiziyle geri verilir.
Sigortacının kuruluş öncesi temel borcu aydınlatmadır. Sigortacı ve acentesi, sigorta sözleşmesinin kurulmasından önce, gerekli inceleme süresi de tanınmak şartıyla kurulacak sigorta sözleşmesine ilişkin tüm bilgileri, sigortalının haklarını, sigortalının özel olarak dikkat etmesi gereken hükümleri, gelişmelere bağlı bildirim yükümlülüklerini sigorta ettirene yazılı olarak bildirir (m. 1423). Aydınlatma açıklaması verilmezse sigorta ettiren ondört gün içinde itiraz edebilir; itiraz etmezse sözleşme poliçede yazılı şartlarla kurulmuş olur. Aydınlatmanın yapıldığını ispat yükü sigortacıya aittir. Bu düzenleme, sigorta ettirenin bilgi eksikliği nedeniyle aleyhine sonuçlarla karşılaşmasını önlemeyi amaçlar.
Poliçe verme yükümlülüğü
Sigortacı; sigorta sözleşmesi kendisi veya acentesi tarafından yapılmışsa, sözleşmenin yapılmasından itibaren yirmidört saat, diğer hâllerde onbeş gün içinde, yetkililerce imzalanmış bir poliçeyi sigorta ettirene vermekle yükümlüdür; poliçenin geç verilmesinden doğan zarardan sorumludur (m. 1424). Sigorta ettiren poliçesini kaybederse, gideri kendisine ait olmak üzere yeni poliçe isteyebilir. Poliçenin verilmediği hâllerde sözleşmenin ispatı genel hükümlere tabidir.
Poliçe, tarafların haklarını, temerrüde ilişkin hükümler ile genel ve varsa özel şartları içerir ve rahat ve kolay okunacak biçimde düzenlenir (m. 1425). Poliçenin ve zeyilnâmenin eklerinin içeriği teklifnameden veya kararlaştırılan hükümlerden farklıysa, sigorta ettirenin, sigortalının ve lehtarın aleyhine öngörülmüş bulunan hükümler geçersizdir. Kanun, poliçeyi bir ispat ve bilgilendirme aracı olarak düzenlerken sigorta ettirenin aleyhine sessiz değişiklikleri de yasaklar. Genel şartlarda sigorta ettiren lehine yapılan değişiklik ise hemen uygulanır.
Prim borcu
Sigorta ettiren, sözleşmeyle kararlaştırılan primi ödemekle yükümlüdür; aksine sözleşme yoksa sigorta primi peşin ödenir (m. 1430). Prim nakden ödenir. İlk taksidin nakden ödenmesi şartıyla sonraki primler için kambiyo senedi verilebilir; bu hâlde ödeme, kambiyo senedinin tahsili ile gerçekleşir. Sigorta ettiren, sigortacının sorumluluğu başlamadan önce kararlaştırılmış primin yarısını ödeyerek sözleşmeden cayabilir.
Primin taksitle ödenmesi kararlaştırılmışsa ilk taksit, sözleşme yapılır yapılmaz ve poliçenin teslimi karşılığında ödenir. Karada ve denizde eşya taşıma işlerine ilişkin sigortalarda prim, poliçe henüz düzenlenmemiş olsa bile sözleşmenin yapıldığı anda ödenir (m. 1431). Taksitli sigortalarda riziko gerçekleşince, ödenecek tazminata veya bedele ilişkin primlerin tümü muaccel olur. Bu kural, riziko gerçekleştikten sonra prim borcunun taksitle ödenmeye devam edilmesini önler. Prim ödenmemesinin sonuçları poliçeyle birlikte yazılı olarak bildirilmelidir.
Beyan yükümlülüğü ve cayma
Sigorta ettiren sözleşmenin yapılması sırasında bildiği veya bilmesi gereken tüm önemli hususları sigortacıya bildirmekle yükümlüdür. Sigortacıya bildirilmeyen, eksik veya yanlış bildirilen hususlar, sözleşmenin yapılmamasını veya değişik şartlarda yapılmasını gerektirecek nitelikte ise önemli kabul edilir. Sigortacının yazılı veya sözlü olarak sorduğu hususlar, aksi ispat edilinceye kadar önemli sayılır (m. 1435). Sigortacı soru listesi vermişse, liste dışındaki hususlar bakımından sigorta ettirene kural olarak sorumluluk yüklenemez; ancak önemli bir hususu kötüniyetle saklaması hâli bunun dışındadır (m. 1436).
Sigortacı için önemli olan bir husus bildirilmemiş veya yanlış bildirilmişse, sigortacı onbeş gün içinde sözleşmeden cayabilir veya prim farkı isteyebilir; prim farkının on gün içinde kabul edilmemesi hâlinde sözleşmeden cayılmış sayılır (m. 1439, 1440). Riziko gerçekleştikten sonra ihmalle yapılan ihlal, tazminatın miktarına veya rizikonun gerçekleşmesine etki edebilecek nitelikteyse ihmalin derecesine göre indirim yapılır; kast varsa ve bağlantı bulunuyorsa sigortacının ödeme borcu ortadan kalkar.
Riziko ağırlaşması ve riziko gerçekleştikten sonraki yükümlülükler
Sigorta ettiren, sözleşmenin yapılmasından sonra, sigortacının izni olmadan rizikoyu veya mevcut durumu ağırlaştırarak tazminat tutarının artmasını etkileyici davranış ve işlemlerde bulunamaz; riziko ağırlaşırsa durumu derhâl, bilgisi dışında yapılmışsa öğrendiği tarihten itibaren en geç on gün içinde sigortacıya bildirir (m. 1444).
Riziko gerçekleştiğinde sigorta ettiren durumu gecikmeksizin sigortacıya bildirir. Bildirimin yapılmaması veya geç yapılması ödenecek tazminatta artışa neden olmuşsa, kusurun ağırlığına göre indirim yapılır; sigortacı rizikonun gerçekleştiğini daha önce fiilen öğrenmişse bu hükümden yararlanamaz (m. 1446). Sigorta ettiren ayrıca tazminatın kapsamının belirlenmesi için gerekli bilgi ve belgeleri makul sürede sağlamak, sigortacının inceleme yapmasına izin vermek zorundadır (m. 1447). Zararın önlenmesi ve azaltılması için imkânlar ölçüsünde önlem almak da bir yükümlülüktür; sigortacı bu makul giderleri, faydasız kalmış olsalar bile tazminattan ayrı olarak karşılar (m. 1448).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.