Sigorta Tazminatı ve Halefet
Tazminat ilkesini, sigorta tazminatının kapsamını ve muacceliyetini, kusurun etkisini, hasarın tespitini ve sigortacının halefiyetini ele alır.
Tazminat ilkesi ve kapsamı
Sigortacı, sigortalının uğradığı zararı tazmin eder (m. 1459). Zarar sigortalarında tazminat, gerçek zararla sınırlıdır. Sigortacının sorumluluğu sigorta bedeli ile sınırlıdır; sigorta bedeli, rizikonun gerçekleştiği andaki sigortalı menfaatin değerini aşsa bile, sigortacı uğranılan zarardan fazlasını ödemez (m. 1461). Aynen tazmini öngören yeni değer sigortaları bu sınırlamanın dışındadır.
Tazminat ilkesi, sigortayı kazanç kaynağı olmaktan çıkarır. Sigorta bedeli sigorta değerinden azsa eksik sigorta söz konusudur ve sigortacı, aksine sözleşme yoksa sigorta bedelinin sigorta değerine olan oranına göre tazminat öder (m. 1462). Sigorta bedeli menfaatin değerinin üstündeyse aşkın sigorta vardır; aşan kısım geçersizdir, primin bu kısmı indirilir ve fazla prim geri verilir. Sigorta ettirenin mali çıkar sağlamak amacıyla kötüniyetle yaptığı aşkın sigorta sözleşmesi ise tamamen geçersizdir (m. 1463). Bu hükümler, sigorta bedeli ile gerçek değer arasındaki ilişkiyi dengeler. Sigorta değeri, sigorta olunan menfaatin tam değeridir; sigorta bedeli ise sigortacının sorumluluğunun üst sınırıdır. İki kavramın birbirinden ayrılması, eksik ve aşkın sigorta rejimlerinin doğru uygulanmasını sağlar. Uygulamada önce menfaatin riziko anındaki değeri belirlenir, ardından sigorta bedeliyle karşılaştırılır.
Tazminatın ödenmesi ve muacceliyet
Aynen tazmine ilişkin sözleşme yoksa sigorta tazminatı nakden ödenir. Sigorta tazminatı veya bedeli, rizikonun gerçekleşmesini müteakip ve rizikoyla ilgili belgelerin sigortacıya verilmesinden sonra sigortacının edimine ilişkin araştırmaları bitince ve her hâlde 1446 ncı maddeye göre yapılacak ihbardan kırkbeş gün sonra muaccel olur; can sigortaları için bu süre onbeş gündür (m. 1427).
Araştırmalar ihbardan itibaren üç ay içinde tamamlanamazsa, sigortacı tazminattan mahsup edilmek üzere hasar miktarının veya bedelin en az yüzde ellisini avans olarak öder. Borç muaccel olunca sigortacı ihtara gerek kalmaksızın temerrüde düşer. Sigortacının temerrüt faizi ödeme borcundan kurtulmasını öngören sözleşme hükümleri geçersizdir. Kanun ayrıca sigortacının, rizikonun veya tazminatın kapsamının belirlenmesi amacıyla yapılan makul giderleri, faydasız kalmış olsalar bile ödemek zorunda olduğunu belirtir (m. 1426). Bu giderler tazminattan ayrı olarak karşılanır. Böylece sigorta ettirenin zararı belirleme masraflarından doğan ek yükü ortadan kalkar.
Rizikonun gerçekleşmesinde kusur ve kısmi ödemeler
Sigortacı, aksine sözleşme yoksa, sigorta ettirenin, sigortalının, lehtarın ve bunların hukuken fiillerinden sorumlu bulundukları kişilerin ihmallerinden kaynaklanan zararları tazmin ile yükümlüdür. Sigorta ettiren, sigortalı ve tazminat ödenmesini sağlamak amacıyla bunların hukuken fiillerinden sorumlu oldukları kişiler, rizikonun gerçekleşmesine kasten sebep oldukları takdirde, sigortacı tazminat borcundan kurtulur ve aldığı primleri geri vermez (m. 1429).
Bu düzenleme, ihmal ile kast arasında belirgin bir ayrım yapar. Sıradan ihmal sigorta korumasının dışına çıkmaz; koruma yalnız kasten sebep olunan rizikolarda sona erer. Sorumluluk sigortası dışındaki sigortalarda, aksine sözleşme yoksa, sigorta süresi içinde yapılan kısmi tazminat ödemeleri sigorta bedelinden düşülür. Kısmi zarar hâllerinde taraflar sözleşmeyi feshedebilir; sigortacı fesih hakkını kısmi tazminat ödemesinden sonra kullanabilir (m. 1428). Bu kurallar, sigorta bedelinin süre boyunca tükenmesini ve tarafların sözleşmeden çekilme imkânını düzenler. Böylece kısmi hasarların birikmesi hâlinde tarafların yeniden sözleşme yapma özgürlüğü korunur.
Hasarın tespiti ve halefiyet
Sigorta ettiren, hasarın saptanmasından önce, hasar konusu yerde ve malda, hasar sebebinin veya zarar miktarının belirlenmesini güçleştirecek veya engelleyecek bir değişiklik yapamaz; meğerki bu değişiklik sigortacının onayı veya zararı azaltma amacı ile yapılmış olsun. Bu yükümlülüğün kusurlu ihlalinde, ihlal ile zarar arasında illiyet bulunması şartıyla kusurun ağırlığına göre tazminattan indirime gidilir (m. 1471).
Sigortacı, sigorta tazminatını ödediğinde hukuken sigortalının yerine geçer. Sigortalının, gerçekleşen zarardan dolayı sorumlulara karşı dava hakkı varsa bu hak, tazmin ettiği bedel kadar sigortacıya intikal eder (m. 1472). Halefiyet, sigortacının ödediği tazminatı zarara sebep olan üçüncü kişiden geri almasını sağlar. Böylece zarara sebep olan kişi, sigortanın sağladığı korumadan yararlanarak sorumluluktan kurtulamaz. Sigortalı, sigortacıya geçen hakları ihlal edici şekilde davranırsa sigortacıya karşı sorumlu olur; sigortacı zararı kısmen tazmin etmişse sigortalı kalan kısım için başvurma hakkını korur. Halefiyet, sigorta tazminatının niteliği gereği sigortacının malvarlığında kalan bir hak olarak işler. Halefiyetin sınırı, sigortacının ödediği tazminat miktarıdır; sigortalı, tazmin edilmeyen kısım için sorumluya karşı kendi başvurma hakkını korur. Sigortacı, halefiyet hakkını kullanırken borçlunun sigorta ettirene karşı sahip olduğu defilerle karşılaşabilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.