Zarar Sigortaları: Mal ve Sorumluluk Sigortası
Mal sigortasının konusunu, başkası lehine sigortayı, çifte ve müşterek sigortayı, sorumluluk sigortasının işleyişini, doğrudan dava hakkını ve zorunlu sorumluluk sigortalarını ele alır.
Mal sigortasının konusu ve kapsamı
Rizikonun gerçekleşmemesinde menfaati bulunanlar, bu menfaatlerini mal sigortası ile teminat altına alabilirler. Rizikonun gerçekleşmesi sonucu doğan kazanç kaybı ile sigorta edilen malın ayıbından doğan hasarlar, aksine sözleşme yoksa sigorta kapsamında değildir; mal bağlamında kazancın makul sınırı aşan kısmı sigorta edilemez (m. 1453).
Mal sigortası, malın yok olması veya hasara uğraması sonucu doğan doğrudan zararı korur. Kazanç kaybı ve ayıp zararları kural olarak teminat dışındadır; ancak taraflar bunları ayrıca kararlaştırabilir. Mal sigortası niteliğindeki grup sigortalarında, mal girmesi veya çıkması sebebiyle mal topluluğunda değişiklikler meydana gelse bile sözleşme bütün hükümleriyle geçerlidir; mal topluluğu için yapılan sigorta, topluluğa dâhil münferit parçaları da kapsar. Bu düzenleme, stok ve envanter gibi değişken malvarlığı için sürekli koruma sağlar. Böylece işletmeler her yeni mal için ayrı poliçe yapmak zorunda kalmaz.
Başkası lehine sigorta
Sigorta ettiren, üçüncü bir kişinin menfaatini, onun adını belirterek veya belirtmeyerek sigorta ettirebilir. Sigorta sözleşmesinden doğan haklar sigortalıya aittir; sigortalı, aksine sözleşme yoksa sigorta tazminatının ödenmesini sigortacıdan isteyebilir ve onu dava edebilir (m. 1454). Üçüncü kişinin adının belirtildiği durumlarda, tereddüt hâlinde sigorta ettirenin, üçüncü kişinin temsilcisi olarak değil, kendi adına fakat üçüncü kişi lehine hareket ettiği kabul edilir.
Sözleşmede sigortanın kimin menfaati için yaptırıldığı açık da bırakılabilir. "Kimin olacaksa onun lehine" yapılan böyle bir sigortanın üçüncü kişi lehine yaptırıldığı anlaşılırsa aynı kural uygulanır. Kanun, sigorta ettiren ile sigortalının farklı kişiler olabildiği bu yapıyı ayrıntılı biçimde düzenler. Örneğin işveren, çalışanının menfaatini sigorta ettirebilir. Bu hâlde tazminatı isteme hakkı öncelikle sigortalıya aittir. Sigorta ettirenin prim borcu ise kural olarak devam eder. Başkası lehine sigorta, menfaat sahibinin kim olduğunun belirlenmesi bakımından uygulamada sık başvurulan bir kurumdur.
Çifte ve müşterek sigorta
Aynı menfaatin, aynı rizikolara karşı, aynı süre için birden çok sigortacıya, aynı veya farklı tarihlerde sigorta ettirilmesi hâlinde sigorta ettirene sigorta bedelinden daha fazlası ödenmez. Sigorta ettiren, sigortacılardan her birine hem rizikonun gerçekleştiğini hem de aynı menfaat için yapılan diğer sigortaları bildirir (m. 1465).
Bir menfaat birden çok sigortacı tarafından aynı zamanda, aynı süreler için ve aynı rizikolara karşı sigorta edilmişse, yapılan sözleşmelerin hepsi ancak menfaatin değerine kadar geçerli sayılır. Bu takdirde sigortacılardan her biri, sigorta bedellerinin toplamına göre sigorta ettiği bedel oranında sorumlu olur (m. 1466). Sözleşmelere göre sigortacılar müteselsilen sorumlu oldukları takdirde, sigortalı uğradığı zarardan fazla bir para isteyemez; sigortacılardan her biri yalnız kendi sözleşmesine göre ödemekle yükümlü olduğu bedele kadar sorumlu olur. Ödemede bulunan sigortacı, diğer sigortacılara karşı ödemek zorunda oldukları bedeller oranında rücu hakkına sahiptir. Bu düzenleme, tazminat ilkesini çifte sigorta durumunda da korur.
Menfaatin el değiştirmesi
Sigorta edilen menfaatin sahibinin değişmesi hâlinde, aksine sözleşme yoksa, sigorta ilişkisi sona erer (m. 1470). Kural olarak sigorta, sigorta ettirenin kişisel özelliklerine ve menfaatin niteliğine bağlı olduğundan, malın el değiştirmesi sigortacının rizikoyu yeniden değerlendirmesini gerektirir.
Ancak taraflar sözleşmeyle aksini kararlaştırabilir. Uygulamada özellikle taşınmaz satışlarında sigortanın yeni malike geçmesi yönünde anlaşmalar yapılır. Kanunun bu kuralı, sigortacının tanımadığı bir kişiye karşı, öngörmediği bir riski taşımaya zorlanmasını önler. Menfaatin el değiştirmesi, sigorta ettirenin bildirim yükümlülüğüyle de bağlantılıdır. Sigorta ilişkisinin sona ermesi hâlinde işlemeyen günlere ait primlerin iadesi gündeme gelebilir (m. 1419). Sigortacı, menfaatin yeni sahibiyle yeni bir sözleşme yapmakta serbesttir. Bu serbesti, rizikonun doğru değerlendirilmesi ilkesinin bir sonucudur.
Sorumluluk sigortası ve doğrudan dava hakkı
Sigortacı sorumluluk sigortası ile, sözleşmede aksine hüküm yoksa, sigortalının sözleşmede öngörülen ve zarar daha sonra doğsa bile sigorta süresi içinde gerçekleşen bir olaydan kaynaklanan sorumluluğu nedeniyle zarar görene, sigorta sözleşmesinde öngörülen miktara kadar tazminat öder (m. 1473). Sorumluluk sigortası, sigortalının üçüncü kişilere verdiği zarardan doğan sorumluluğunu güvence altına alır.
Sigortalı aleyhine bir istem ileri sürüldüğünde, isteme ilişkin makul giderler sigortacı tarafından karşılanır; sigorta bedelini aşan giderlerin ödenebilmesi için sözleşmede hüküm bulunmalıdır (m. 1474). Sigortacı, sigortalının sorumluluk konusu olayı kasten gerçekleştirmesinden doğan zararlardan sorumlu olmaz (m. 1477). Zarar gören, uğradığı zararın sigorta bedeline kadar olan kısmının tazminini, sigorta sözleşmesi için geçerli zamanaşımı süresi içinde kalmak şartıyla doğrudan sigortacıdan isteyebilir (m. 1478). Doğrudan dava hakkı, zarar göreni sigortalının ödeme gücüne bağımlı olmaktan kurtarır. Sigortacı, ödediği tazminat oranında sigortalının yerine geçer.
Zorunlu sorumluluk sigortaları
Sigortacılar, diğer kanunlardaki hükümler saklı kalmak üzere, faaliyet gösterdikleri dalların kapsamında bulunan zorunlu sigortaları yapmaktan kaçınamazlar (m. 1483). Zorunlu sigorta, kanunla belirli faaliyetler için öngörülen ve sigortacının sözleşme yapmayı reddedemeyeceği bir sigorta türüdür.
Sigortacı, sigortalıya karşı ifa borcundan tamamen veya kısmen kurtulmuş olsa da, zarar gören bakımından ifa borcu zorunlu sigorta miktarına kadar devam eder. Sigorta ilişkisinin sona ermesi, zarar görene karşı ancak sigortacının sözleşmenin sona erdiğini veya ereceğini yetkili mercilere bildirmesinden bir ay sonra hüküm doğurur (m. 1484). Bu düzenleme, zorunlu sigortanın üçüncü kişileri koruma amacını güçlendirir. Zararın sosyal güvenlik kurumları tarafından karşılandığı ölçüde sigortacının sorumluluğu sona erer. Böylece aynı zararın iki kez tazmin edilmesi önlenir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.