Anonim Ortaklığın Kuruluşu
Anonim şirketin tanımını, esas sözleşmenin zorunlu kayıtlarını, ayni sermaye rejimini, pay bedellerinin ödenmesini, tescili ve kuruluş sakatlıklarını açıklar.
Anonim şirketin tanımı ve temel özellikleri
Anonim şirket, sermaye şirketlerinin en gelişmiş tipidir. TTK m. 329/1’e göre anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu bulunan şirkettir. Tanım üç unsuru bir araya getirir: belirli sermaye, paylara bölünmüş sermaye ve şirketin yalnız malvarlığıyla sorumlu olması. m. 329/2 ise pay sahiplerinin sorumluluğunu belirler: pay sahipleri, sadece taahhüt etmiş oldukları sermaye payları ile ve şirkete karşı sorumludur. Bu iki katmanlı sorumluluk yapısı, anonim şirketin en önemli özelliğidir: Şirket, malvarlığının tamamıyla; pay sahibi ise yalnızca taahhüdüyle sorumludur ve şirket alacaklılarına karşı doğrudan sorumlu değildir. Amaç ve konu bakımından m. 331, anonim şirketlerin kanunen yasaklanmamış her türlü ekonomik amaç ve konular için kurulabileceğini belirtir. Özel kanunlara tabi anonim şirketlere ise m. 330 uyarınca özel hükümler dışında TTK hükümleri uygulanır. m. 333 uyarınca faaliyet alanları tebliğle belirlenen şirketler Bakanlık izniyle kurulur ve Bakanlık incelemesi yalnızca kanunun emredici hükümlerine aykırılık yönünden yapılabilir; bunun dışında kuruluş ve esas sözleşme değişiklikleri herhangi bir makamın iznine bağlanamaz.
Esas sözleşme ve zorunlu kayıtlar
Anonim şirket, esas sözleşmeyle kurulur. m. 335/1’e göre şirket, kurucuların, kanuna uygun olarak düzenlenmiş bulunan, sermayenin tamamını ödemeyi şartsız taahhüt ettikleri, imzalarının noterce onaylandığı veya ticaret sicili müdürü yahut yardımcısı huzurunda imzaladığı esas sözleşmede anonim şirket kurma iradelerini açıklamalarıyla kurulur. Kurucular, sermayenin tamamını ödemeyi taahhüt eder; ancak bu, tamamının tescilden önce ödenmesi anlamına gelmez. m. 339/1 şekli düzenler: esas sözleşmenin yazılı şekilde yapılması ve bütün kurucuların imzalarının noterce onaylanması veya esas sözleşmenin ticaret sicili müdürü huzurunda imzalanması şarttır. m. 339/2 ise zorunlu kayıtları sayar: ticaret unvanı ve merkez, işletme konusu, sermaye ile her payın itibarî değeri ve ödenme şekil ve şartları, pay senetlerinin nama veya hamiline yazılı olacağı, imtiyazlar ve devir sınırlamaları, ayni sermaye, değerleri ve karşılık paylar, kurucularla yönetim kurulu üyelerine sağlanacak menfaatler, yönetim kurulu üyelerinin sayısı ve imza yetkilileri, genel kurul çağrı usulü ve oy hakları, şirketin süresi, ilan şekli, pay sahiplerinin taahhüt ettikleri payların tür ve miktarları ve hesap dönemi. m. 339/3 uyarınca ilk yönetim kurulu üyeleri esas sözleşmeyle atanır. m. 340 ise emredici niteliği vurgular: esas sözleşme, TTK’nın anonim şirketlere ilişkin hükümlerinden ancak Kanunda açıkça izin verilmişse sapabilir.
Ayni sermaye ve değer biçme
Anonim şirkette ayni sermaye, sermayenin korunması ilkesi nedeniyle sıkı kurallara tabidir. m. 342/1’e göre üzerlerinde sınırlı ayni bir hak, haciz ve tedbir bulunmayan, nakden değerlendirilebilen ve devrolunabilen, fikrî mülkiyet hakları ile sanal ortamlar da dâhil, malvarlığı unsurları ayni sermaye olarak konulabilir. Aynı fıkra yasakları açıkça belirtir: hizmet edimleri, kişisel emek, ticari itibar ve vadesi gelmemiş alacaklar sermaye olamaz. Bu yasak, sermayenin gerçekliği ve ölçülebilirliği düşüncesine dayanır. Değer biçme bakımından m. 343/1, konulan ayni sermaye ile kuruluş sırasında devralınacak işletmelere ve ayınlara, şirket merkezinin bulunacağı yerdeki asliye ticaret mahkemesince atanan bilirkişilerce değer biçileceğini belirtir. Değerleme raporunda, uygulanan yöntemin somut olaya en uygun seçim olduğu, sermaye olarak konulan alacakların gerçekliği, geçerliliği ve m. 342’ye uygunluğu, tahsil edilebilirlikleri ve tam değerleri, her varlık karşılığında tahsis edilecek pay miktarı ile Türk Lirası karşılığı gerekçeleriyle açıklanır. Rapora kurucular ve menfaat sahipleri itiraz edebilir; mahkemenin onayladığı bilirkişi kararı kesindir. Bu rejim, ayni sermayenin gerçek değerinin bağımsız bir organ tarafından denetlenmesini sağlar.
Pay bedellerinin ödenmesi
Anonim şirkette nakdî sermayenin ödenmesi, kademeli bir takvime bağlanmıştır. m. 344/1’e göre nakden taahhüt edilen payların itibarî değerlerinin en az yüzde yirmi beşi tescilden önce, gerisi de şirketin tescilini izleyen yirmi dört ay içinde ödenir; payların çıkarma primlerinin tamamı tescilden önce ödenir. Yani asgari %25’lik peşin ödeme, kuruluşun maddî güvencesidir. Ödeme yeri m. 345’te düzenlenmiştir: nakdî ödemeler, Bankacılık Kanunu’na bağlı bir bankada, kurulmakta olan şirket adına açılacak özel bir hesaba, sadece şirketin kullanabileceği şekilde yatırılır. Ödendiği, ticaret siciline yöneltilecek bir banka mektubu ile ispatlanır. Banka, bu tutarı şirketin tüzel kişilik kazandığını bildiren sicil müdürlüğü yazısının sunulması üzerine sadece şirkete öder. m. 345/2 ise kuruluşun tamamlanmaması hâlini düzenler: şirket, esas sözleşmenin imzalanma tarihinden itibaren üç ay içinde tüzel kişilik kazanamadığı takdirde, sicil yazısının sunulması üzerine bedeller banka tarafından sahiplerine geri verilir. Primli pay bakımından m. 347, itibarî değerinden aşağı bedelle pay çıkarılamayacağını, yüksek bedelle çıkarılabilmesi için esas sözleşmede hüküm veya genel kurul kararı gerektiğini belirtir. Kurucu menfaatleri bakımından m. 348 ise kuruculara sermayenin azalması sonucunu doğurabilecek menfaat tanınamayacağını düzenler.
Tescil, tüzel kişilik ve tescilden önceki işlemler
Anonim şirket tescil ile doğar. m. 354/1’e göre esas sözleşmenin tamamı, izin alınması gereken şirketlerde izin alınmasını takiben, diğerlerinde kuruluşu izleyen otuz gün içinde şirketin merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan olunur. m. 355/1 kesin kuralı koyar: şirket ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır. Tescilden önce yapılan işlemler bakımından m. 355/2 önemli bir rejim getirir: tescilden önce şirket adına işlem yapanlar ve taahhütlere girişenler, bu işlem ve taahhütlerden şahsen ve müteselsilen sorumludurlar. Ancak işlem ve taahhütlerin ileride kurulacak şirket adına yapıldığı açıkça bildirilmiş ve şirketin ticaret siciline tescilinden sonra üç aylık süre içinde bu taahhütler şirket tarafından kabul olunmuşsa, yalnız şirket sorumlu olur. Şirketçe kabul olunmadığı takdirde kuruluş giderleri kurucular tarafından karşılanır ve bunların pay sahiplerine rücu hakları yoktur. Pay taahhüdünün devri bakımından m. 352, şirketin tescilinden önce devrin şirkete karşı geçersiz olduğunu belirtir. Kanuna karşı hile başlıklı m. 356 ise tescilden itibaren iki yıl içinde sermayenin onda birini aşan bedelle işletme veya aynın devralınmasına ilişkin sözleşmelerin genel kurulca onaylanıp tescile bağlı olduğunu düzenler.
Kuruluş sakatlıkları ve fesih davası
Anonim şirkette kuruluş sakatlıkları, butlan ve yokluk yaptırımıyla değil, fesih davasıyla karşılanır. m. 353/1 açık bir kural koyar: anonim şirketin butlanına veya yokluğuna karar verilemez. Bunun yerine, şirketin kurulmasında kanun hükümlerine aykırı hareket edilmek suretiyle alacaklıların, pay sahiplerinin veya kamunun menfaatleri önemli bir şekilde tehlikeye düşürülmüş veya ihlal edilmiş olursa, yönetim kurulunun, Bakanlığın, ilgili alacaklının veya pay sahibinin istemi üzerine asliye ticaret mahkemesince şirketin feshine karar verilir. Mahkeme, davanın açıldığı tarihte gerekli önlemleri alır. m. 353/2 uyarınca mahkeme, eksikliklerin giderilebilmesi veya aykırılıkların düzeltilebilmesi için süre verebilir. m. 353/4 ise hak düşürücü süreyi belirler: dava, şirketin tescil ve ilanından itibaren üç aylık süre içinde açılmalıdır. Fesih davası, şirketin fiilen var olan bir hukukî varlık olarak kabul edilmesi ve alacaklıların korunması düşüncesine dayanır. Bu çözüm, şirket içi ve şirket dışı menfaatlerin dengelenmesini amaçlar. Karar, mahkemenin bildirimi üzerine resen ticaret siciline tescil ve ilan olunur (m. 353/5).
Eşit işlem ilkesi ve kuruluşun anlamı
Anonim şirketin kuruluşu, sermaye şirketi rejiminin bütün ilkelerini baştan kurar. Bu ilkelerin başında eşit işlem ilkesi gelir: Şirket, aynı koşullardaki pay sahiplerine eşit davranmak zorundadır. Sermayenin korunması ilkesi ise ayni sermaye kuralları, asgari peşin ödeme ve primli pay düzeniyle somutlaşır. Şeffaflık ilkesi, tescil ve ilan yükümlülükleriyle güvence altına alınır. Kuruluş aşamasında yapılan yanlış değerleme, ödenmeyen sermaye veya eksik kayıt, yalnızca ortaklar arasında değil, şirket alacaklıları bakımından da risk doğurur. Bu nedenle TTK, bilirkişi değerlemesi, banka mektubu ve fesih davası gibi denetim araçları öngörmüştür. Kuruluş, sadece bir şekil işlemi değil, şirketin sermaye yapısının ve yönetim düzeninin kurulduğu bir aşamadır. İlk yönetim kurulunun esas sözleşmeyle atanması da bu bütünlüğün parçasıdır. Uygulamada kuruluş, ticaret sicili müdürlüğü ve MERSİS üzerinden yürütülür; ancak maddî hukuk kuralları TTK’daki çerçeveye göre değerlendirilir. Kuruluş sürecinin doğru işletilmesi, şirketin sonraki dönemde karşılaşacağı sermaye ve sorumluluk sorunlarının önlenmesine hizmet eder.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.