Anonim Ortaklıkta Pay Sahipliği

Pay kavramını, pay senetlerini, nama ve hamiline yazılı payların devrini, pay defterini, pay sahibinin haklarını ve intifa senetlerini açıklar.

Pay kavramı ve pay sahibinin temel hakları

Pay, anonim şirkette sermayenin belirli bir bölümünü ifade eden ve pay sahipliği haklarının kaynağını oluşturan soyut bir değerdir. Oy hakkı bakımından m. 434/1’e göre pay sahipleri, oy haklarını genel kurulda, paylarının toplam itibarî değeriyle orantılı olarak kullanır. m. 434/2 ise her pay sahibinin sadece bir paya sahip olsa da en az bir oy hakkını haiz olduğunu; ancak birden fazla paya sahip olanlara tanınacak oy sayısının esas sözleşmeyle sınırlandırılabileceğini belirtir. Oy hakkının doğumu m. 435’te düzenlenmiştir: oy hakkı, payın kanunen veya esas sözleşmeyle belirlenmiş bulunan en az miktarının ödenmesiyle doğar. Kâr payı bakımından m. 507/1 kesin bir kural koyar: her pay sahibi, kanun ve esas sözleşme hükümlerine göre pay sahiplerine dağıtılması kararlaştırılmış net dönem kârına, payı oranında katılma hakkını haizdir; şirketin sona ermesi hâlinde tasfiye sonucunda kalan tutara payı oranında katılır. Oydan yoksunluk m. 436’da düzenlenmiştir: pay sahibi kendisi, eşi, alt ve üstsoyu veya bunların ortağı oldukları şahıs şirketleri ya da hâkimiyetleri altındaki sermaye şirketleri ile şirket arasındaki kişisel nitelikte bir işe veya işleme ilişkin müzakerelerde oy kullanamaz; yönetim kurulu üyeleri ile imza yetkisini haiz kişiler, kendi ibralarına ilişkin kararlarda oy kullanamaz. Bu yasak, menfaat çatışmasını önlemeye yöneliktir.

Pay senetleri ve türleri

Pay senedi, payı cisimleştiren kıymetli evraktır. m. 484/1’e göre pay senetleri hamiline veya nama yazılı olur. m. 484/2 ise önemli bir yasak getirir: bedelleri tamamen ödenmemiş olan paylar için hamiline yazılı pay senetleri çıkarılamaz; bu hükme aykırı olarak çıkarılanlar geçersizdir, iyiniyet sahiplerinin tazminat hakları saklıdır. Dönüştürme bakımından m. 485/1, esas sözleşmede aksi öngörülmemişse payın türünün dönüştürme yoluyla değiştirilebileceğini; dönüştürmenin esas sözleşmenin değiştirilmesiyle yapılacağını belirtir. m. 485/2 uyarınca nama yazılı pay senetlerinin hamiline yazılı pay senetlerine dönüştürülebilmesi için payların bedellerinin tamamen ödenmiş olması şarttır. Bastırma bakımından m. 486/1, şirketin ve sermaye artırımının tescilinden önce çıkarılan payların geçersiz olduğunu, ancak iştirak taahhüdünden doğan yükümlülüklerin geçerliliğini sürdürdüğünü belirtir. m. 486/2 uyarınca paylar hamiline yazılı ise yönetim kurulu, pay bedelinin tamamının ödenmesi tarihinden itibaren üç ay içinde pay senetlerini bastırıp pay sahiplerine dağıtır; pay senedi bastırılıncaya kadar ilmühaber çıkarılabilir. Şekil bakımından m. 487, pay senetlerinin şirketin unvanını, sermaye tutarını, kuruluş tarihini, tertibini, türünü ve itibarî değerini belirtmesini ve şirket adına imza etmeye yetkili olanlardan en az ikisi tarafından imzalanmasını şart koşar.

Hamiline yazılı payların devri

Hamiline yazılı pay senetleri, zilyetliğin geçirilmesiyle devredilir; ancak 7262 sayılı Kanunla Merkezi Kayıt Kuruluşu bildirimi sisteme eklenmiştir. m. 489/1’e göre hamiline yazılı pay senetlerinin devri, şirket ve üçüncü kişiler hakkında, ancak zilyetliğin geçirilmesi suretiyle payı devralan tarafından Merkezi Kayıt Kuruluşuna yapılacak bildirimle hüküm ifade eder. Bildirimde bulunulmaması hâlinde, hamiline yazılı pay senedine sahip olanlar, bu Kanundan doğan paya bağlı haklarını gerekli bildirim yapılıncaya kadar kullanamaz. m. 489/2 uyarınca hamiline yazılı pay senedine bağlı hakların şirkete ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesinde Merkezi Kayıt Kuruluşuna yapılan bildirim tarihi esas alınır. Devir serbestisi, hamiline yazılı payların en önemli özelliğidir; bu nedenle halka açık şirketlerde yaygın olarak tercih edilir. Buna karşılık, bedeli tamamen ödenmemiş paylar için hamiline yazılı senet çıkarılamaması (m. 484/2), sermayenin korunması düşüncesini yansıtır. Devir, pay sahipliği haklarının yeni sahibine bütünüyle geçmesi sonucunu doğurur; ancak bildirim yapılmadıkça hakların kullanılamaması, kayıt düzeninin işlevsel olmasını sağlar.

Nama yazılı payların devri ve sınırlandırılması

Nama yazılı paylar, kural olarak serbestçe devredilebilir, ancak kanun ve esas sözleşmeyle sınırlandırılabilir. m. 490/1’e göre kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe, nama yazılı paylar herhangi bir sınırlandırmaya bağlı olmaksızın devredilebilirler. Hukukî işlemle devir, m. 490/2 uyarınca ciro edilmiş nama yazılı pay senedinin zilyetliğinin devralana geçirilmesiyle yapılır. Kanuni sınırlama bakımından m. 491/1, bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı payların ancak şirketin onayı ile devrolunabileceğini; miras, mirasın paylaşımı, eşler arasındaki mal rejimi ve cebrî icra yoluyla devirlerin istisna olduğunu belirtir. Esas sözleşmeyle sınırlama m. 492’de düzenlenmiştir: esas sözleşme, nama yazılı payların ancak şirketin onayıyla devredilebileceğini öngörebilir. Red sebepleri bakımından m. 493/1, şirketin esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebebi ileri sürerek veya devredene paylarını gerçek değeriyle almayı önererek onay istemini reddedebileceğini belirtir. m. 493/2 uyarınca pay sahipleri çevresinin bileşimine ilişkin esas sözleşme hükümleri, şirketin işletme konusu veya işletmenin ekonomik bağımsızlığı yönünden onayın reddini haklı gösteriyorsa önemli sebep oluşturur. Onay verilmediği sürece, m. 494/1 uyarınca payların mülkiyeti ve paylara bağlı tüm haklar devredende kalır. m. 494/3 ise şirketin istemi aldığı tarihten itibaren en geç üç ay içinde reddetmemesi hâlinde onay verilmiş sayılacağını düzenler.

Borsaya kote nama yazılı paylar ve pay defteri

Borsaya kote nama yazılı paylar için özel bir rejim öngörülmüştür. m. 495/1’e göre şirket, borsada kote edilmiş nama yazılı payları iktisap eden bir kimseyi pay sahibi olarak tanımayı, ancak esas sözleşme sermayeyi esas alan ve yüzde ile ifade edilen bir iktisap üst sınırı öngörmüş ve bu üst sınır aşılmışsa reddedebilir. m. 497/1 uyarınca borsaya kote nama yazılı paylar borsada iktisap edildikleri takdirde, paylardan kaynaklanan haklar payların devri ile birlikte devralana geçer; borsa dışında iktisap edilmeleri hâlinde ise haklar, devralanın şirkete başvurmasıyla geçer. m. 498 uyarınca şirket, devralanın pay sahibi olarak tanınması istemini aldığı tarihten itibaren yirmi gün içinde reddetmezse devralan pay sahibi olarak tanınmış sayılır. Pay defteri, pay sahipliğinin şirkete karşı ispatında temel kayıttır. m. 499/1’e göre şirket, senede bağlanmamış pay ve nama yazılı pay senedi sahipleriyle intifa hakkı sahiplerini ad, soyad, unvan ve adresleriyle pay defterine kaydeder. m. 499/4 ise şirketle ilişkilerde sadece pay defterinde kayıtlı bulunan kimsenin pay sahibi ve intifa hakkı sahibi olarak kabul edileceğini belirtir. Bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı bir payı iktisap eden kimse, m. 501/1 uyarınca pay defterine kaydedilmekle şirkete karşı geri kalan pay bedelini ödemekle yükümlü olur.

Bilgi alma, inceleme ve özel denetim

Pay sahibinin bilgi alma hakkı, anonim şirkette azınlığın korunmasının temel araçlarından biridir. m. 437/1’e göre finansal tablolar, konsolide finansal tablolar, yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporu, denetleme raporları ve kâr dağıtım önerisi, genel kurulun toplantısından en az on beş gün önce, şirketin merkez ve şubelerinde pay sahiplerinin incelemesine hazır bulundurulur. m. 437/2 uyarınca pay sahibi genel kurulda, yönetim kurulundan şirketin işleri, denetçilerden denetimin yapılma şekli ve sonuçları hakkında bilgi isteyebilir; verilecek bilgiler hesap verme ve dürüstlük ilkeleri bakımından özenli ve gerçeğe uygun olmalıdır. Bilgi verilmesi, m. 437/3 uyarınca sadece şirket sırlarının açıklanacağı veya korunması gereken diğer şirket menfaatlerinin tehlikeye girebileceği gerekçesiyle reddedilebilir. m. 437/6 ise bilgi alma ve inceleme hakkının esas sözleşmeyle ve şirket organlarından birinin kararıyla kaldırılamayacağını ve sınırlandırılamayacağını hükme bağlar. Özel denetim bakımından m. 438/1, her pay sahibinin, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde ve bilgi alma hakkı daha önce kullanılmışsa, belirli olayların özel bir denetimle açıklığa kavuşturulmasını genel kuruldan isteyebileceğini belirtir. m. 439/1 ise genel kurulun istemi reddetmesi hâlinde, sermayenin en az onda birini oluşturan pay sahiplerinin üç ay içinde mahkemeden özel denetçi atanmasını isteyebileceğini düzenler.

İntifa senetleri ve borçlanma senetleri

İntifa senedi, pay sahipliği vermemekle birlikte kâra ve tasfiye payına katılma hakkı tanıyan özel bir menkul kıymettir. m. 502/1’e göre genel kurul, esas sözleşme uyarınca veya esas sözleşmeyi değiştirerek, bedeli kanuna uygun olarak yok edilen payların sahipleri, alacaklılar veya bunlara benzer bir sebeple şirketle ilgili olanlar lehine intifa senetleri çıkarılmasına karar verebilir. m. 503/1 ise sınırı çizer: intifa senedi sahiplerine pay sahipliği hakları verilemez; ancak bu kişilere net kâra, tasfiye sonucunda kalan tutara katılma veya yeni çıkarılacak payları alma hakları tanınabilir. Borçlanma senetleri bakımından m. 504/1, tahviller, finansman bonoları, varlığa dayalı senetler, alma ve değiştirme hakkını haiz senetler ile her çeşit menkul kıymetlerin, aksi kanunlarda öngörülmedikçe ancak genel kurul kararı ile çıkarılabileceğini belirtir. m. 504/1 uyarınca borçlanma senetlerinin bedellerinin nakit olması ve teslimi anında tamamen ödenmesi şarttır. Genel kurul, m. 505 uyarınca menkul kıymet çıkarılması yetkisini en çok on beş ay için yönetim kuruluna bırakabilir. Sınır bakımından m. 506/1, borçlanma senetlerinin toplam tutarının sermaye ile bilançoda yer alan yedek akçelerin toplamını aşamayacağını belirtir. Bu rejim, sermayenin korunması ile finansman esnekliği arasında denge kurar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.