Anonim Ortaklıkta Sermaye ve Esas Sözleşme Değişikliği
Esas sözleşme değişikliğinin usulünü, imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunu, sermaye artırımı türlerini, rüçhan hakkını ve sermaye azaltımını açıklar.
Esas sözleşme değişikliğinin usulü
Esas sözleşme değişikliği, anonim şirkette genel kurulun devredilemez yetkisidir (m. 408/2/a). m. 452’ye göre genel kurul, aksine esas sözleşmede hüküm bulunmadığı takdirde, kanunda öngörülen şartlara uyarak, esas sözleşmenin bütün hükümlerini değiştirebilir; müktesep ve vazgeçilmez haklar saklıdır. Usul iki aşamalıdır: m. 453/1 uyarınca genel kurul esas sözleşmenin değiştirilmesi için toplantıya çağrıldığı takdirde, izin gereken şirketlerde Bakanlık izni alınmış, diğer şirketlerde yönetim kurulunca karara bağlanmış bulunan değişiklik taslağının, değiştirilecek mevcut hükümlerle birlikte ilanı gerekir. Bu taslak ilanı, pay sahiplerinin bilgilendirilmesini sağlar. Karar, m. 453/1 uyarınca m. 421’de öngörülen nisaplara tabidir; yani kural olarak sermayenin en az yarısının temsil edildiği toplantıda mevcut oyların çoğunluğu. m. 421/2–3 ise oybirliği veya yüzde yetmiş beş çoğunluk gerektiren ağırlaştırılmış hâlleri düzenler. Tescil bakımından m. 455/1’e göre esas sözleşmenin değiştirilmesine ilişkin genel kurul kararı, yönetim kurulu tarafından şirket merkezinin ve şubelerinin bulunduğu yerin ticaret siciline tescil edilir; değiştirme kararı üçüncü kişilere karşı tescilden önce hüküm ifade etmez. Bu tescil şartı, değişikliğin dış dünyaya karşı etkinliğini belirler.
İmtiyazlı pay sahipleri özel kurulu
İmtiyazlı pay sahiplerinin korunması, esas sözleşme değişikliğinde özel bir güvence gerektirir. m. 454/1’e göre genel kurulun esas sözleşmenin değiştirilmesine, yönetim kuruluna sermayenin artırılması konusunda yetki verilmesine dair kararıyla yönetim kurulunun sermayenin artırılmasına ilişkin kararı, imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını ihlal edecek nitelikte ise, bu karar anılan pay sahiplerinin yapacakları özel bir toplantıda alacakları bir kararla onanmadıkça uygulanamaz. m. 454/2 uyarınca yönetim kurulu, en geç genel kurul kararının ilan edildiği tarihten itibaren bir ay içinde özel kurulu toplantıya çağırır; aksi hâlde her imtiyazlı pay sahibi, on beş gün içinde mahkemeden çağrı yapılmasını isteyebilir. Nisap bakımından m. 454/3, özel kurulun imtiyazlı payları temsil eden sermayenin yüzde altmışının çoğunluğuyla toplanacağını ve toplantıda temsil edilen payların çoğunluğuyla karar alacağını belirtir. m. 454/4 uyarınca genel kurulda imtiyazlı payların sahipleri, özel kurul nisaplarına uygun olarak olumlu oy vermişlerse ayrıca özel toplantı yapılmaz. m. 454/5 ise çağrıya rağmen süresi içinde özel kurul toplanamazsa genel kurul kararının onaylanmış sayılacağını düzenler. Onaylamama kararı hâlinde, m. 454/7 uyarınca yönetim kurulu, karar tarihinden itibaren bir ay içinde iptal davası açabilir. Bu rejim, imtiyazın yalnızca kâğıt üzerinde kalmamasını sağlar.
Sermaye artırımı: genel çerçeve ve türleri
Sermaye artırımı, şirketin finansman ihtiyacını karşılamanın ve malî yapısını güçlendirmenin temel yoludur. m. 456/1’e göre iç kaynaklardan yapılan artırım hariç, payların nakdî bedelleri tamamen ödenmediği sürece sermaye artırılamaz; sermayeye oranla önemli sayılmayan tutarların ödenmemiş olması sermaye artırımını engellemez. Yetkili organ bakımından m. 456/2, esas sermaye sisteminde genel kurulun, kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulunun karar vereceğini belirtir. m. 456/3 ise artırımın, karar tarihinden itibaren üç ay içinde tescil edilemediği takdirde kararın ve alınmışsa iznin geçersiz hâle geleceğini düzenler. Türler bakımından TTK üç ana yol öngörür: sermaye taahhüdü yoluyla artırım (m. 459), iç kaynaklardan artırım (m. 462) ve şarta bağlı sermaye artırımı (m. 463). Sermaye taahhüdü yoluyla artırımda m. 459/1 uyarınca artırılan sermayeyi temsil eden payların tamamı ya değişik esas sözleşmede ya da iştirak taahhütnamelerinde taahhüt edilir. Kayıtlı sermaye sistemi bakımından m. 460/1, halka açık olmayan bir anonim şirkette, esas sözleşmede belirlenen kayıtlı sermaye tavanına kadar sermayeyi artırma yetkisinin yönetim kuruluna tanınabileceğini; bu yetkinin en çok beş yıl için verilebileceğini belirtir. Yönetim kurulu beyanı m. 457’de düzenlenmiştir: beyan, bilgiyi açık, eksiksiz, doğru ve dürüst bir şekilde verme ilkesine göre hazırlanır.
Rüçhan hakkı
Rüçhan hakkı, pay sahibinin sermayedeki oranını korumasını sağlayan temel haktır. m. 461/1’e göre her pay sahibi, yeni çıkarılan payları, mevcut paylarının sermayeye oranına göre alma hakkını haizdir. Bu hak, sermaye artırımında pay sahiplerinin seyreltilmesini önler. Sınırlandırma veya kaldırma bakımından m. 461/2, genel kurulun sermayenin artırımına ilişkin kararıyla pay sahibinin rüçhan hakkının ancak haklı sebepler bulunduğu takdirde ve en az esas sermayenin yüzde altmışının olumlu oyu ile sınırlandırılabileceğini veya kaldırılabileceğini belirtir. m. 461/2 ayrıca halka arz, işletmelerin, işletme kısımlarının, iştiraklerin devralınması ve işçilerin şirkete katılmalarının haklı sebep kabul olunacağını düzenler. Aynı fıkra hiç kimsenin haklı görülmeyecek şekilde yararlandırılamayacağını veya kayba uğratılamayacağını vurgular. Yönetim kurulu, rüçhan hakkının sınırlandırılmasının gerekçelerini, primli ve primsiz çıkarılmanın sebeplerini ve primin nasıl hesaplandığını bir raporla açıklar; rapor da tescil ve ilan edilir. Kullanma süresi bakımından m. 461/3, yönetim kurulunun yeni pay alma hakkının kullanılabilmesinin esaslarını bir kararla belirleyeceğini ve pay sahiplerine en az on beş gün süre vereceğini düzenler. m. 461/4 uyarınca rüçhan hakkı devredilebilir; m. 461/5 ise şirketin, nama yazılı payların devrinin sınırlandırılmış olduğunu ileri sürerek rüçhan hakkının kullanılmasını engelleyemeyeceğini belirtir.
İç kaynaklardan ve şarta bağlı sermaye artırımı
İç kaynaklardan sermaye artırımı, dışarıdan yeni kaynak girmeden şirket içi değerlerin sermayeye dönüştürülmesidir. m. 462/1’e göre esas sözleşme veya genel kurul kararıyla ayrılmış ve belirli bir amaca özgülenmemiş yedek akçeler ile kanuni yedek akçelerin serbestçe kullanılabilen kısımları ve mevzuatın bilançoya konulmasına ve sermayeye eklenmesine izin verdiği fonlar sermayeye dönüştürülerek sermaye iç kaynaklardan artırılabilir. m. 462/2 uyarınca sermayenin artırılan kısmını iç kaynaklardan karşılayan tutarın şirket bünyesinde gerçekten var olduğu, onaylanmış yıllık bilanço ve yönetim kurulunun vereceği açık ve yazılı bir beyanla doğrulanır. Tescil ile, m. 462/3 uyarınca o anda mevcut pay sahipleri mevcut paylarının sermayeye oranına göre bedelsiz payları kendiliğinden iktisap ederler; bedelsiz paylar üzerindeki hak kaldırılamaz ve sınırlandırılamaz, bu haktan vazgeçilemez. Şarta bağlı sermaye artırımı ise m. 463/1’de düzenlenmiştir: genel kurul, yeni çıkarılan tahviller veya benzeri borçlanma araçları nedeniyle, şirketten veya topluluk şirketlerinden alacaklı olanlara veya çalışanlara, esas sözleşmede değiştirme veya alım haklarını kullanmak yoluyla yeni payları edinmek hakkı sağlamak suretiyle, sermayenin şarta bağlı artırılmasına karar verebilir. m. 463/2 uyarınca sermaye, değiştirme veya alım hakkı kullanıldığı ve sermaye borcu takas veya ödeme yoluyla yerine getirildiği anda ve ölçüde kendiliğinden artar. m. 464/1 ise şartlı olarak artırılan sermayenin toplam itibarî değerinin sermayenin yarısını aşamayacağını belirtir.
Sermaye azaltımı ve alacaklıların korunması
Sermaye azaltımı, alacaklılar bakımından risk doğurduğu için sıkı güvencelere bağlanmıştır. m. 473/1’e göre bir anonim şirket sermayesini azaltarak, azaltılan kısmın yerine geçmek üzere bedelleri tamamen ödenecek yeni paylar çıkarmıyorsa, genel kurul esas sözleşmenin gerektiği şekilde değiştirilmesini karara bağlar; çağrı ilanlarında, mektuplarda ve internet sitesi bildiriminde sermaye azaltılmasına gidilmesinin sebepleri ile azaltmanın amacı ve ne şekilde yapılacağı ayrıntılı biçimde açıklanır. m. 473/2 ise sermayenin azaltılmasına rağmen şirket alacaklılarının haklarını tamamen karşılayacak miktarda aktifin şirkette varlığı belirlenmiş olmadıkça sermayenin azaltılmasına karar verilemeyeceğini hükme bağlar. m. 473/5 uyarınca sermaye hiçbir suretle m. 332’de belirlenen en az tutardan aşağı indirilemez. Alacaklılara çağrı m. 474’te düzenlenmiştir: yönetim kurulu, kararı şirketin internet sitesine koyduktan başka, 35. maddede anılan gazetede yedişer gün arayla üç defa ilan eder; ilanda alacaklılara, üçüncü ilandan itibaren iki ay içinde alacaklarını bildirerek ödenmesini veya teminat altına alınmasını isteyebilecekleri belirtilir. m. 475/1 ise sermayenin ancak alacaklılara verilen sürenin sona ermesinden ve beyan edilen alacakların ödenmesinden veya teminat altına alınmasından sonra azaltılabileceğini; aksi hâlde alacaklıların iki yıl içinde iptal davası açabileceğini düzenler. Zarar açığının kapatılması amacıyla yapılan azaltımda, m. 474/2 uyarınca alacaklıları çağırmaktan vazgeçilebilir.
Payın itibarî değeri ve bölünmezliği
Payın itibarî değeri, sermaye ile pay sayısı arasındaki matematiksel ilişkiyi ifade eder. m. 476/1’e göre payın itibarî değeri en az bir kuruştur ve bu değer ancak birer kuruş ve katları olarak yükseltilebilir. m. 476/2 uyarınca birinci fıkraya aykırı olarak çıkarılan paylar geçersizdir; ancak pay için yapılan ödemeden doğan haklar saklıdır; payları ihraç edenler, zarar verdikleri kişilere karşı müteselsilen sorumludur. m. 476/3 ise zora giren şirketin finansal durumunun iyileştirilmesi amacıyla payın itibarî değerinin bir kuruşa kadar indirilebileceğini belirtir. Bölünmezlik bakımından m. 477/1, payın şirkete karşı bölünemeyeceğini; bir payın birden fazla sahibi bulunduğu takdirde bunların şirkete karşı haklarını ancak ortak bir temsilci aracılığıyla kullanabileceklerini düzenler. m. 477/2 uyarınca genel kurul, sermaye tutarı aynı kalmak şartıyla, esas sözleşmeyi değiştirmek suretiyle payları itibarî değerleri daha küçük olan paylara bölmek veya payları itibarî değerleri daha yüksek olan paylar hâlinde birleştirmek yetkisini haizdir; ancak payların birleştirilebilmesi için her pay sahibinin bu işleme onay vermesi gerekir. Bu kurallar, payın hukukî niteliğinin ve pay sahiplerinin bireysel konumunun korunmasını sağlar. Sermaye yapısına ilişkin işlemler, böylece hem şirketin finansman ihtiyacına hem de pay sahiplerinin haklarına aynı anda hizmet eder.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.