Anonim Ortaklıkta Yönetim Kurulu
Yönetim kurulunun oluşumunu, görev süresini, yönetim ve temsil yetkisini, toplantı ve karar nisaplarını, özen yükümlülüğünü ve sermaye kaybı hâllerini açıklar.
Yönetim kurulunun oluşumu ve üyeliğin sona ermesi
Yönetim kurulu, anonim şirketin yürütme ve temsil organıdır. m. 359/1’e göre anonim şirketin, esas sözleşmeyle atanmış veya genel kurul tarafından seçilmiş, bir veya daha fazla kişiden oluşan bir yönetim kurulu bulunur. Tüzel kişi de yönetim kuruluna üye seçilebilir; m. 359/2 uyarınca tüzel kişiyle birlikte, tüzel kişi adına, tüzel kişi tarafından belirlenen sadece bir gerçek kişi tescil ve ilan olunur ve tüzel kişi adına sadece bu tescil edilmiş kişi toplantılara katılıp oy kullanabilir. m. 359/3 ise yönetim kurulu üyelerinin ve tüzel kişi adına tescil edilecek gerçek kişinin tam ehliyetli olmaları şartını arar. Görev süresi bakımından m. 362/1, üyelerin en çok üç yıl süreyle görev yapmak üzere seçileceğini; esas sözleşmede aksi hüküm yoksa aynı kişinin yeniden seçilebileceğini belirtir. Üyeliğin boşalması hâlinde m. 363/1 uyarınca yönetim kurulu, kanuni şartları haiz birini geçici olarak seçip ilk genel kurulun onayına sunar; onaylanırsa selefinin süresini tamamlar. m. 363/2 ise iflas, ehliyetin kısıtlanması veya kanuni şartların kaybedilmesi hâlinde üyeliğin kendiliğinden sona ereceğini düzenler. Görevden alma bakımından m. 364/1, üyelerin esas sözleşmeyle atanmış olsalar dahi gündemde ilgili madde bulunması veya haklı bir sebebin varlığı hâlinde genel kurul kararıyla her zaman görevden alınabileceğini belirtir. Bu düzenleme, yönetim kurulunun genel kurula karşı sorumluluğunu somutlaştırır.
Yönetim ve temsil yetkisi
m. 365/1 kesin kuralı koyar: anonim şirket, yönetim kurulu tarafından yönetilir ve temsil olunur. Yönetimin devri bakımından m. 367/1, yönetim kurulunun esas sözleşmeye konulacak bir hükümle, düzenleyeceği bir iç yönergeye göre, yönetimi kısmen veya tamamen bir veya birkaç yönetim kurulu üyesine veya üçüncü kişiye devretmeye yetkili kılınabileceğini düzenler. İç yönerge, şirketin yönetimini düzenler; görevleri, tanımları, yerlerini gösterir ve kimin kime bağlı ve bilgi sunmakla yükümlü olduğunu belirler. m. 367/2 ise yönetimin devredilmediği takdirde yönetim kurulunun tüm üyelerine ait olduğunu belirtir. Temsil bakımından m. 370/1’e göre esas sözleşmede aksi öngörülmemiş veya yönetim kurulu tek kişiden oluşmuyorsa temsil yetkisi çift imza ile kullanılmak üzere yönetim kuruluna aittir. m. 370/2 uyarınca yönetim kurulu, temsil yetkisini bir veya daha fazla murahhas üyeye veya müdür olarak üçüncü kişilere devredebilir; en az bir yönetim kurulu üyesinin temsil yetkisini haiz olması şarttır. Temsil yetkisinin kapsamı m. 371’de düzenlenmiştir: temsile yetkili olanlar şirketin amacına ve işletme konusuna giren her tür işleri ve hukukî işlemleri şirket adına yapabilir ve şirket unvanını kullanabilirler. m. 371/2 uyarınca işletme konusu dışında yapılan işlemler de şirketi bağlar; meğerki üçüncü kişinin bunu bildiği veya bilebilecek durumda olduğu ispat edilsin. Temsil yetkisinin sınırlandırılması, m. 371/3 uyarınca iyiniyetli üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmez; ancak tescil ve ilan edilen sınırlamalar geçerlidir.
Devredilemez görev ve yetkiler
Yönetim kurulu, genel kurulun ve kanunun yetkisinde bırakılanlar dışında, şirketin işletme konusunun gerçekleştirilmesi için gerekli her çeşit iş ve işlem hakkında karar almaya yetkilidir (m. 374). Ancak m. 375, devredilemez ve vazgeçilemez görev ve yetkileri sayar: şirketin üst düzeyde yönetimi ve bunlarla ilgili talimatların verilmesi; şirket yönetim teşkilatının belirlenmesi; muhasebe, finans denetimi ve finansal planlama için gerekli düzenin kurulması; şube müdürleri hariç olmak üzere müdürlerin ve aynı işleve sahip kişilerin atanmaları ve görevden alınmaları; yönetimle görevli kişilerin kanunlara, esas sözleşmeye, iç yönergelere ve yazılı talimatlara uygun hareket edip etmediklerinin üst gözetimi; pay, yönetim kurulu karar ve genel kurul toplantı ve müzakere defterlerinin tutulması, yıllık faaliyet raporunun düzenlenmesi ve genel kurula sunulması; ve borca batıklık durumunun varlığında mahkemeye bildirimde bulunulması. Bu liste, yönetim kurulunun çekirdek görevlerini belirler ve devredilmelerini yasaklar. Devredilemez yetkilerin devri, m. 391/1/d uyarınca batıl karar sonucunu doğurur. Görev dağılımı bakımından m. 366/1, yönetim kurulunun üyeleri arasından bir başkan ve en az bir başkan vekili seçeceğini; m. 366/2 ise komiteler ve komisyonlar kurulabileceğini belirtir. Bu yapı, karar alma sürecinin kurumsallaşmasını sağlar.
Toplantılar, kararlar ve batıl kararlar
Yönetim kurulunun karar alma usulü, hızlı ve esnek olmakla birlikte belirli nisaplara bağlıdır. m. 390/1’e göre esas sözleşmede aksine ağırlaştırıcı bir hüküm bulunmadığı takdirde, yönetim kurulu üye tam sayısının çoğunluğu ile toplanır ve kararlarını toplantıda hazır bulunan üyelerin çoğunluğu ile alır; bu kural elektronik ortamda yapılan toplantılarda da uygulanır. m. 390/2 uyarınca yönetim kurulu üyeleri birbirlerini temsilen oy veremeyecekleri gibi toplantılara vekil aracılığıyla da katılamazlar. Oyların eşitliği hâlinde m. 390/3 uyarınca konu gelecek toplantıya bırakılır; ikinci toplantıda da eşitlik olursa öneri reddedilmiş sayılır. m. 390/4 ise toplantı yapılması istenmediği takdirde, karar şeklinde yazılmış öneriye üye tam sayısının çoğunluğunun yazılı onayıyla karar alınabileceğini düzenler; onay imzalarının bulunduğu kâğıtların tamamının karar defterine yapıştırılması gerekir. Kararların geçerliliği, m. 390/5 uyarınca yazılıp imza edilmiş olmalarına bağlıdır. Batıl kararlar m. 391’de düzenlenmiştir: eşit işlem ilkesine aykırı olan, anonim şirketin temel yapısına uymayan veya sermayenin korunması ilkesini gözetmeyen, pay sahiplerinin vazgeçilmez haklarını ihlal eden veya kullanılmalarını kısıtlayan ve diğer organların devredilemez yetkilerine giren kararlar batıldır.
Özen ve bağlılık yükümlülüğü
Yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunun temelinde özen ve bağlılık yükümlülüğü yer alır. m. 369/1’e göre yönetim kurulu üyeleri ve yönetimle görevli üçüncü kişiler, görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmek yükümlülüğü altındadırlar. Bu hüküm, iki unsuru birleştirir: tedbirli yönetici özeni (objektif ölçüt) ve dürüstlük kuralına uygun menfaat gözetimi (bağlılık). Özen ölçüsü, somut olayın koşullarına göre belirlenir; yöneticinin bilgi, deneyim ve görevinin niteliği dikkate alınır. Bağlılık yükümlülüğü, şirket menfaatinin kişisel menfaatin önüne geçirilmesini gerektirir. Menfaat çatışması bakımından m. 393/1 önemli bir yasak getirir: yönetim kurulu üyesi, kendisinin şirket dışı kişisel menfaatiyle veya alt ve üst soyundan birinin ya da eşinin yahut üçüncü derece dâhil üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımlarından birinin kişisel ve şirket dışı menfaatiyle şirketin menfaatinin çatıştığı konulara ilişkin müzakerelere katılamaz. m. 393/2 uyarınca bu hükümlere aykırı hareket eden üye ve menfaat çatışması biliniyorken itiraz etmeyen üyeler, şirketin uğradığı zararı tazminle yükümlüdür. Bilgi alma hakkı bakımından m. 392/1, her yönetim kurulu üyesinin şirketin tüm iş ve işlemleri hakkında bilgi isteyebileceğini, soru sorabileceğini ve inceleme yapabileceğini; m. 392/6 ise bu hakların kısıtlanamayacağını belirtir.
Sermayenin kaybı ve borca batıklık
Yönetim kurulunun en kritik görevlerinden biri, malî sıkıntı hâllerinde derhâl harekete geçmektir. m. 376/1’e göre son yıllık bilançodan, sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısının zarar sebebiyle karşılıksız kaldığı anlaşılırsa, yönetim kurulu genel kurulu hemen toplantıya çağırır ve uygun gördüğü iyileştirici önlemleri sunar. m. 376/2 ise sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının üçte ikisinin zarar sebebiyle karşılıksız kaldığı anlaşılırsa, derhâl toplanan genel kurulun sermayenin üçte biriyle yetinmeye veya sermayenin tamamlanmasına karar vermemesi hâlinde şirketin kendiliğinden sona ereceğini düzenler. Borca batıklık bakımından m. 376/3, şirketin borca batık durumda bulunduğu şüphesini uyandıran işaretler varsa, yönetim kurulunun aktiflerin hem işletmenin devamlılığı esasına göre hem de muhtemel satış fiyatları üzerinden bir ara bilanço çıkartacağını belirtir. Aktiflerin alacaklıların alacaklarını karşılamaya yetmediğinin anlaşılması hâlinde, yönetim kurulu durumu asliye ticaret mahkemesine bildirir ve şirketin iflasını ister. Bu yükümlülük, m. 375/1/g uyarınca devredilemez niteliktedir. Riski erken saptama bakımından m. 378, borsada işlem gören şirketlerde yönetim kurulunun uzman bir komite kurmak, sistemi çalıştırmak ve geliştirmekle yükümlü olduğunu belirtir. Bu hükümler, alacaklıların ve şirketin varlığının korunmasına hizmet eder.
Üyelerin malî hakları ve sorumluluk çerçevesi
Yönetim kurulu üyelerinin malî hakları, genel kurul tarafından belirlenir. m. 408/2/b uyarınca üyelerin ücretleri ile huzur hakkı, ikramiye ve prim gibi haklarının belirlenmesi genel kurulun devredilemez yetkisidir. Sigorta bakımından m. 361, üyelerin görevlerini yaparken kusurlarıyla şirkete verebilecekleri zararın, şirket sermayesinin yüzde yirmi beşini aşan bir bedelle sigorta ettirilmesi hâlinde bunun halka açık şirketlerde duyurulacağını belirtir; sigorta, sorumluluğu ortadan kaldırmaz, ancak şirketi teminat altına alır. Sorumluluğun hukukî çerçevesi, özen yükümlülüğüne aykırılık, menfaat çatışmasına katılma, kanuna ve esas sözleşmeye aykırılık hâllerinde doğar. Şirketin rücu hakkı, m. 371/1 uyarınca kanuna ve esas sözleşmeye aykırı işlemler bakımından saklıdır. Temsile yetkili olanların görev sırasında işlediği haksız fiillerden şirket sorumludur; şirketin rücu hakkı yine saklıdır (m. 371/5). Üçüncü kişilerin korunması bakımından m. 371/4, işlemin esas sözleşmeye veya genel kurul kararına aykırı olmasının, iyiniyetli üçüncü kişilerin şirkete başvurmasına engel olmadığını belirtir. Bu düzen, şirket içi denetim ile dış ilişkide güvenin korunması arasında denge kurar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.