Kollektif ve Komandit Ortaklık
Kollektif şirketin tanımını, kuruluşunu, yönetimini, ortakların sorumluluğunu ve komandit şirketin komandite-komanditer ayrımını açıklar.
Kollektif şirketin tanımı ve kuruluşu
Kollektif şirket, şahıs şirketlerinin temel tipidir. TTK m. 211’e göre kollektif şirket, ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla, gerçek kişiler arasında kurulan ve ortaklarından hiçbirinin sorumluluğu şirket alacaklılarına karşı sınırlanmamış olan şirkettir. Tanımın üç unsuru vardır: ticari işletme işletmek, gerçek kişiler arasında kurulmak ve ortakların sorumluluğunun sınırsız olması. Tüzel kişiler kollektif şirkete ortak olamaz. Sözleşme bakımından m. 212, yazılı şekli ve imzaların noterce onaylanması veya ticaret sicili müdürü huzurunda imzalanması şartını arar. m. 213 ise zorunlu kayıtları sayar: ortakların ad ve soyadları, yerleşim yerleri ve vatandaşlıkları; şirketin kollektif olduğu; ticaret unvanı ve merkezi; işletme konusu; her ortağın sermaye taahhüdü, ayni sermayenin değeri ve kişisel emeğin niteliği, kapsamı ve değeri; şirketi temsile yetkili kimseler ve imza yetkisinin tek başına mı birlikte mi kullanılacağı. Şekle uyulmazsa, m. 214 uyarınca şirket adi şirket hükmünde olur ve TBK’nın adi şirket hükümleri uygulanır. m. 215 ise onaylı sözleşme suretinin on beş gün içinde ticaret siciline verilmesini ve tescil istenmesini zorunlu kılar. Tescil, m. 232 uyarınca tüzel kişiliğin kazanılması için şarttır; tescilden önce şirket adına işe başlanırsa, m. 216 gereği ortaklar üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumlu olur.
Ortaklar arası ilişkiler: yönetim ve kararlar
Kollektif şirkette ortaklar arası ilişkilerde sözleşme serbestisi geçerlidir (m. 217). Yönetim bakımından m. 218/1, ortaklardan her birinin ayrı ayrı şirketi yönetme hakkını ve görevini haiz olduğunu belirtir; ancak şirket sözleşmesiyle veya ortakların çoğunluğunun kararıyla yönetim bir veya birkaç ortağa verilebilir. Sözleşmeyle atanan yönetici ortağın yetkisi, m. 219 uyarınca diğer ortaklarca sınırlandırılamaz ve görevden alınamaz; ancak haklı sebeplerin varlığında mahkeme kararıyla sınırlandırılabilir veya geri alınabilir. Basiretsizlik, ağır ihmal ve yönetimde iktidarsızlık haklı sebep sayılır. Sonradan kararla atanan ortak ise m. 220 uyarınca ortakların çoğunluğunun kararıyla görevden alınabilir. Yönetim birden çok ortağa verilmişse m. 221/1 uyarınca her biri yalnız başına işlem yapabilir; ancak birlikte hareket kararlaştırılmışsa her işte anlaşma gerekir. Yönetimin kapsamı, m. 223 uyarınca şirketin amacı ve konusuna ulaşmak için gereken olağan işlemlerle sınırlıdır; bağış, kefalet, garanti, ticari mümessil atama ve taşınmaz satışı gibi olağan dışı işlerde ortakların oybirliği şarttır. Oy hakkı bakımından m. 226/1 her ortağa bir oy tanır ve buna aykırı sözleşmeyi geçersiz sayar; sözleşme değişikliği oybirliğiyle, diğer kararlar çoğunlukla alınır.
Denetim, kâr payı ve rekabet yasağı
Denetim hakkı, kollektif şirkette yönetim yetkisinden bağımsızdır. m. 225’e göre bir ortak yönetim hakkını ve görevini haiz olmasa da şirket işlerinin gidişi hakkında bizzat bilgi edinmek, şirketin belgelerini ve defterlerini incelemek, bunlara göre kendisi için şirketin finansal durumunu gösterecek bir hesap tablosu düzenlemek hakkını haizdir; buna aykırı sözleşme geçersizdir. Kâr payı bakımından m. 227, yönetici ortakların faaliyet dönemi sonunda finansal tabloları hazırlayıp imzalayarak ortaklar kurulunun onayına sunacağını, tabloların ortakların çoğunluğunun onayı ile kesinleşeceğini belirtir. Kârın dağıtımı aynı toplantıda karara bağlanır; kanuna, sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırı karara karşı üç ay içinde iptal davası açılabilir. m. 228 ise her ortağın kâr payını, ödünç faizlerini, ücretini ve alacaklarını isteme hakkını düzenler; bu hakları kaldıran veya daraltan sözleşme şartları geçersizdir. Zarar bakımından m. 229, ortaklar oybirliğiyle karar almadıkça hiçbir ortağın sermayesinden eksilen kısmı tamamlamaya zorlanamayacağını belirtir. Rekabet yasağı m. 230’da düzenlenmiştir: bir ortak, ortağı olduğu şirketin yaptığı ticari işler türünden bir işi, diğer ortakların izni olmaksızın kendi veya başkası hesabına yapamaz ve aynı tür işlerle uğraşan bir şirkete sorumluluğu sınırlandırılmamış ortak olarak giremez. Aykırılık hâlinde m. 231, şirkete tazminat isteme veya işleri şirket adına yapılmış sayma seçeneği tanır.
Üçüncü kişilerle ilişkiler ve ortakların sorumluluğu
Kollektif şirkette temsil ve sorumluluk rejimi, şahıs şirketi niteliğinin en belirgin sonuçlarını taşır. m. 233/1’e göre şirketi temsile yetkili olan kimse, şirketin işletme konusuna giren her türlü işi ve hukukî işlemleri şirket adına yapmak ve şirketin unvanını kullanmak yetkisine sahiptir; bu yetkiyi sınırlayan her şart, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Sorumluluk bakımından m. 236/1 kesin bir kural koyar: ortaklar, şirketin borç ve taahhütlerinden dolayı müteselsilen ve bütün malvarlığı ile sorumludur. Şirkete yeni giren kişi, m. 236/2 uyarınca girme tarihinden önce doğmuş borçlardan da sorumludur. m. 237 ise sorumluluğun derecesini belirler: şirketin borçlarından birinci derecede şirket sorumludur; ortağa başvurulabilmesi için şirkete karşı yapılan icra takibinin semeresiz kalması veya şirketin sona ermiş olması gerekir. Bu ikincillik (tali sorumluluk) kuralı, alacaklıyı önce şirkete yönlendirir. m. 239 ise şirketin iflasında, şirket alacaklıları alacaklarını almadıkça ortakların kişisel alacaklılarının şirket mallarına başvuramayacağını belirtir. Takas bakımından m. 242/1 uyarınca şirkete borçlu olan kimse bu borcunu ortaklardan birinden olan alacağı ile takas edemez; böylece şirket malvarlığı ile ortakların kişisel malvarlığı arasındaki sınır korunur.
Komandit şirketin tanımı ve yapısı
Komandit şirket, kollektif şirketin iki tür ortaklı versiyonudur. TTK m. 304/1’e göre komandit şirket, ticari bir işletmeyi bir ticaret unvanı altında işletmek amacıyla kurulan, şirket alacaklılarına karşı ortaklardan bir veya birkaçının sorumluluğu sınırlandırılmamış ve diğer ortak veya ortakların sorumluluğu belirli bir sermaye ile sınırlandırılmış olan şirkettir. m. 304/2 terimleri tanımlar: sorumluluğu sınırlı olmayan ortaklara komandite, sorumluluğu sınırlı olanlara komanditer denir. m. 304/3 ise komandite ortakların gerçek kişi olmaları gerektiğini, tüzel kişilerin ancak komanditer ortak olabileceğini belirtir. Türün belirlenmesi bakımından m. 306, şirketin komandit olup olmadığının sözleşme hükümlerine göre belirleneceğini, şirkete verilen ad ve niteliğin tek başına yeterli olmadığını; komandit olduğu açıkça saptanamayan şirketin kollektif sayılacağını düzenler. Uygulanacak hükümler bakımından m. 305, kollektif şirkete dair m. 212–216’nın komandit şirketler hakkında da uygulanacağını belirtir. Sermaye bakımından m. 307/2 önemli bir yasak getirir: bir komanditer kişisel emeğini ve ticari itibarını sermaye olarak koyamaz. Bu yasak, komanditerin sermaye ile sınırlı sorumluluğunun ölçülebilir bir değere dayanmasını sağlar ve sermayenin korunması düşüncesini yansıtır.
Komanditerin hukuki durumu
Komanditerin yönetim ve denetim bakımından konumu, sorumluluğunun sınırlı olmasının karşılığıdır. m. 309/1 uyarınca ister komandite ister komanditer olsun her ortağın bir oy hakkı vardır ve bu kurala aykırı düzenlemeler geçersizdir. m. 309/2’ye göre şirket, komanditeler tarafından yönetilir. Komanditerler, m. 309/3 uyarınca şirket işlerini görmeye görevli ve yetkili olmadıkları gibi, yönetim hakkını haiz kişilerin yetkileri içinde yaptıkları işlere itiraz da edemezler; ancak olağanüstü iş ve işlemlerde, şirket sözleşmesinin değiştirilmesi, tür değiştirme, birleşme ve bölünme gibi yapısal değişikliklerde ve şirkete ortak alınması, çıkarılması ve payın devri gibi temel işlemlerde oy hakkını haizdirler. Denetleme bakımından m. 310, her komanditerin iş yılı sonunda ve iş saatleri içinde şirketin envanterleriyle bilançosunun içeriğini, diğer finansal tablolarını, bunların doğruluğunu ve geçerliliğini incelemeye yetkili olduğunu; incelemeyi bizzat veya bir uzman aracılığıyla yapabileceğini belirtir. Haklı sebeplerin bulunması hâlinde mahkeme, komanditerin istemi üzerine şirketin işlerinin ve varlığının incelenmesine izin verebilir. Rekabet yasağı bakımından m. 311, kollektif ortaklara ilişkin yasağın komanditerlere uygulanmayacağını; ancak komanditerin şirketin işletme konusuna giren işlerle uğraşan bir ticari işletme açması hâlinde belgeleri ve defterleri inceleme hakkını kaybedeceğini düzenler.
Komanditerin sorumluluğu
Komanditerin sorumluluğu kural olarak sınırlı, istisnaları ise geniştir. m. 319/1’e göre bir komanditerin sorumluluğu koyduğu veya taahhüt ettiği sermaye miktarını aşamaz. m. 322/1 ise bu sorumluluğun şirket alacaklılarına karşı işleyişini belirler: komanditer, koymayı taahhüt ettiği sermaye borcunun henüz ödemediği tutarına kadar şirket alacaklılarına karşı sorumludur; şirket alacaklıları, şirket sona ermiş olmadıkça veya şirket aleyhine yapılan icra takibi semeresiz kalmadıkça komanditere başvuramazlar. İstisnalar ise sorumluluğu komandite gibi genişletir. m. 320/1 uyarınca adı şirketin unvanında bulunan komanditer, üçüncü kişilere karşı komandite bir ortak gibi sorumlu sayılır. m. 321/1’e göre ticari mümessil, ticari vekil veya seyyar tacir memuru olarak hareket ettiğini açıkça bildirmeksizin şirket adına işlemlerde bulunan komanditer ortak, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı komandite ortak gibi sorumlu olur. m. 321/2 ise şirket ticaret siciline tescil edilmeden önce yapılan işlemlerde, komanditerin sorumluluğunun sınırlı olduğunun üçüncü kişilerce bilindiğini ispat etmediği takdirde komandite gibi sorumlu tutulacağını belirtir. Sermayenin geri alınması bakımından m. 323, komanditerin sermayesini tamamen veya kısmen geri alamayacağını, aksi hâlde aldığı para kadar şirket alacaklılarına karşı sorumlu olacağını düzenler.
Sona erme ve komandit şirkete özgü sonuçlar
Komandit şirketin sona ermesi, kural olarak kollektif şirketle aynı rejime tabidir. m. 328/1’e göre kollektif şirketlerin sona ermesine, tasfiyesine ve ortakların şirketten çıkma ve çıkarılmasına ilişkin 243 ilâ 303 üncü madde hükümleri komandit şirketlerde de uygulanır; ancak şirket sözleşmesinde aksi bir hüküm bulunmadıkça komanditerin ölümü veya kısıtlanması şirketin sona ermesi sonucunu doğurmaz. Bu istisna, komanditerin sermaye ile sınırlı ve yönetime katılmayan konumunun doğal sonucudur. m. 316 ise ölen bir komanditerin yerine mirasçılarının geçeceğini belirtir. Kollektif şirketin sona erme sebepleri m. 243’te sayılmıştır: şirketin iflası, sermayenin tamamının veya üçte ikisinin kaybedilmesine rağmen tamamlanmasına ya da kalan sermaye ile yetinilmesine karar verilmemesi, diğer bir şirketle birleşme, tescil ve ilanın süresinde yapılmaması üzerine mahkemece feshe karar verilmesi ve ortağın iflası. Tescil edilmemiş şirket bakımından m. 216’nın müteselsil sorumluluk sonucu, alacaklıların korunması amacını taşır. Tasfiye aşamasında şirket malvarlığı önce alacaklılara, artan kısım ortaklara ayrılır. Bu rejim, şahıs şirketlerinde ortağın kişiliğinin ve kişisel sorumluluğunun belirleyici olduğunu gösterir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.