Ortaklık Kavramı ve Adi Ortaklık
Ortaklık kavramını, adi ortaklığın kuruluşunu, ortaklar arası ilişkileri, üçüncü kişilerle ilişkiyi ve sona ermeyi açıklar.
Ortaklık kavramı ve adi ortaklığın tanımı
Ortaklık, iki veya daha fazla kişinin ortak bir amaca ulaşmak için emeklerini ve mallarını birleştirdiği hukukî ilişkidir. TBK m. 620/1’e göre adi ortaklık sözleşmesi, iki ya da daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca erişmek üzere birleştirmeyi üstlendikleri sözleşmedir. Tanımın unsurları çokluk (en az iki kişi), katılım payı (emek veya mal) ve ortak amaçtır. m. 620/2 ise tamamlayıcı bir kural getirir: bir ortaklık, kanunla düzenlenmiş ortaklıkların ayırt edici niteliklerini taşımıyorsa bu bölüm hükümlerine tabi adi ortaklık sayılır. Bu hüküm, adi ortaklığı genel ve yedek bir ortaklık tipi hâline getirir. TTK m. 124 ise ticaret şirketlerini sayar: kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketler. Ticaret şirketleri tüzel kişiliğe sahiptir (TTK m. 125/1); adi ortaklığın ise tüzel kişiliği yoktur. Bu fark, adi ortaklığı ticaret şirketlerinden kesin biçimde ayırır. Adi ortaklık, tacir sayılmaz ve ticaret siciline tescil edilmez; bu nedenle ticari işletme niteliğini taşımaz. Ancak ortakların ortak amaç etrafında birleşmesi, adi ortaklığı sıradan bir sözleşmeden ayırır. Adi ortaklık, uygulamada küçük ölçekli iş birliklerinde, örneğin iki hekimin ortak muayenehane açmasında veya iki mühendisin ortak proje yürütmesinde yaygın olarak görülür.
Katılım payı, kazanç ve zarar
Ortaklığın temel yükümlülüğü katılım payı koymaktır. TBK m. 621/1’e göre her ortak, para, alacak veya başka bir mal ya da emek olarak ortaklığa bir katılım payı koymakla yükümlüdür; sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa katılım payları, ortaklığın amacının gerektirdiği önem ve nitelikte ve birbirine eşit olmak zorundadır. Katılım payı emek olabileceği gibi mal, alacak veya kullanma hakkı da olabilir. m. 621/2, katılım payının bir şeyin kullandırılmasından oluşması hâlinde kira, mülkiyetinden oluşması hâlinde satış hükümlerinin kıyas yoluyla uygulanacağını belirtir; böylece hasar, ayıp ve zapt sorumluluğu bakımından bir ölçüt sağlanır. Kazanç bakımından m. 622, ortakların niteliği gereği ortaklığa ait olan bütün kazançları aralarında paylaşmakla yükümlü olduğunu düzenler. Kazanç ve zarara katılma ise m. 623’te düzenlenmiştir: sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa her ortağın kazanç ve zarardaki payı, katılım payının değerine ve niteliğine bakılmaksızın eşittir. Dolayısıyla daha fazla sermaye koyan ortak, kural olarak daha fazla kazanç payı almaz. m. 623 ayrıca bir ortağın zarara katılmaksızın yalnız kazanca katılacağına ilişkin anlaşmanın, ancak katılma payı olarak yalnızca emeğini koymuş olan ortak için geçerli olduğunu belirtir. Bu istisna, emek ortaklarının korunmasına yöneliktir.
Ortaklık kararları ve yönetim
Adi ortaklıkta karar alma ve yönetim rejimi, ortakların eşitliği ilkesine dayanır. TBK m. 624’e göre ortaklığın kararları bütün ortakların oybirliğiyle alınır; sözleşmede kararların oy çokluğuyla alınacağı belirtilmişse çoğunluk, ortak sayısına göre belirlenir. Yani kural oybirliği, istisna oy çokluğudur; çoğunluk hesabında sermaye değil ortak sayısı esas alınır. Yönetim bakımından m. 625/1, yönetimin sözleşme veya kararla yalnızca bir veya birden çok ortağa ya da üçüncü bir kişiye bırakılmış olmadıkça bütün ortakların ortaklığı yönetme hakkına sahip olduğunu belirtir. Ortaklık ortakların tümü veya birkaçı tarafından yönetiliyorsa, bunlardan her biri diğerleri katılmaksızın işlem yapabilir; ancak yönetmeye yetkili her ortak, tamamlanmasından önce işleme itiraz etmek suretiyle bu işlemin yapılmasını engelleyebilir (m. 625/2). Bu itiraz hakkı, ortaklar arasındaki güven dengesini korur. m. 625/3 ise ortaklığa genel yetkili bir temsilci atanması ve olağan dışı işlerin yürütülmesi için bütün ortakların oybirliğini arar; ancak gecikmesinde sakınca olan hâllerde yönetici ortaklardan her biri yetkilidir. Yönetim yetkisinin kaldırılması m. 629’da düzenlenmiştir: sözleşmeyle verilen yetki haklı bir sebep olmaksızın kaldırılamaz ve sınırlanamaz; ancak haklı bir sebep varsa, sözleşmede aksi yazsa bile diğer ortaklardan her biri yetkiyi kaldırabilir. Haklı sebep, özellikle görevin aşırı ölçüde ihmal edilmesi veya iyi yönetim için gerekli yeteneğin kaybedilmesidir.
Bilgi alma, özen ve sadakat yükümlülükleri
Adi ortaklıkta ortakların birbirine karşı sadakat ve özen yükümlülükleri vardır. TBK m. 626’ya göre ortaklar, kendilerinin veya üçüncü kişilerin menfaatine olarak, ortaklığın amacını engelleyici veya zarar verici işleri yapamazlar; bu hüküm, bir tür rekabet yasağı ve sadakat borcu getirir. m. 628 ise her ortağın ortaklık işlerinde kendi işlerinde olduğu ölçüde çaba ve özen göstermekle yükümlü olduğunu; her ortağın diğerlerine karşı kendi kusuruyla verdiği zararları, başka işlerde ortaklığa sağladığı menfaatlerle mahsup ettirme hakkı olmaksızın gidermekle yükümlü olduğunu belirtir. Bu düzenleme, özen ölçüsünü ‘kendi işinde gösterdiği özen’ olarak belirleyerek somut bir ölçüt sunar. Bilgi alma hakkı ise m. 631’de güçlü biçimde korunur: yönetim yetkisi olmasa bile her ortağın, ortaklığın işleyişi hakkında bilgi alma, defter ve kayıtlarını inceleme, bunlardan örnek alma ve malî durumu hakkında özet çıkarma hakkı vardır; aksine sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Bu hüküm, azınlıkta kalan ortağın korunması bakımından emredici niteliktedir. m. 630 ise yönetici ortaklar ile diğer ortaklar arasındaki ilişkilerin, aksi kararlaştırılmadıkça vekâlet sözleşmesi hükümlerine tabi olduğunu; yönetici ortakların yılda en az bir defa hesap vermek ve kazanç paylarını ödemekle yükümlü olduğunu düzenler. Böylece adi ortaklıkta yönetim, hem sözleşmesel hem de kanunsal sınırlarla çevrilmiştir.
Ortakların üçüncü kişilerle ilişkisi
Adi ortaklığın tüzel kişiliği olmadığı için, üçüncü kişilerle ilişkilerde temsil ve sorumluluk özel kurallara tabidir. TBK m. 637/1’e göre kendi adına ve ortaklık hesabına bir üçüncü kişi ile işlemde bulunan ortak, bu kişiye karşı bizzat kendisi alacaklı ve borçlu olur; yani dış ilişkide ortak tek başına sorumludur. m. 637/2 uyarınca ortaklardan biri, ortaklık veya bütün ortaklar adına bir üçüncü kişi ile işlem yaparsa, diğer ortaklar ancak temsile ilişkin hükümler uyarınca bu kişinin alacaklısı veya borçlusu olurlar. Kendisine yönetim görevi verilen ortağın, ortaklığı veya bütün ortakları üçüncü kişilere karşı temsil etme yetkisi var sayılır (m. 637/3). Malvarlığı bakımından m. 638/1, ortaklık için edinilen veya ortaklığa devredilen şeyler, alacaklar ve ayni hakların, ortaklık sözleşmesi çerçevesinde elbirliği hâlinde bütün ortaklara ait olduğunu belirtir. Elbirliği mülkiyeti, ortakların paylarının belirli olmadığı ve tasfiyeye kadar birlikte tasarruf ettikleri bir rejimdir. m. 638/2, aksi kararlaştırılmadıkça bir ortağın alacaklılarının haklarını ancak o ortağın tasfiyedeki payı üzerinde kullanabileceğini; m. 638/3 ise ortakların, ortaklık ilişkisi çerçevesinde üstlendikleri borçlardan aksi kararlaştırılmamışsa müteselsilen sorumlu olduklarını düzenler. Bu hükümler, adi ortaklığın tüzel kişiliği olmayan yapısının sonuçlarını yansıtır.
Sona erme ve tasfiye
Adi ortaklık, belirli sebeplerle sona erer. TBK m. 639’a göre ortaklık şu durumlarda sona erer: ortaklık sözleşmesinde öngörülen amacın gerçekleşmesi veya gerçekleşmesinin imkânsız duruma gelmesi, sözleşmede ortaklığın mirasçılarla sürdürülmesi konusunda hüküm yoksa ortaklardan birinin ölmesi, sözleşmede ortaklığın devam edeceğine ilişkin hüküm yoksa bir ortağın kısıtlanması, iflası veya tasfiyedeki payının cebrî icra yoluyla paraya çevrilmesi, bütün ortakların oybirliğiyle karar vermesi ve kararlaştırılmış sürenin bitmesi. Görüldüğü gibi ölüm, kısıtlanma ve iflas kural olarak sona erme sebebidir; ancak sözleşmeyle ortaklığın devamı kararlaştırılabilir. m. 633 ise bu hâllerde o ortağın veya temsilcisinin ya da mirasçısının ortaklıktan çıkabileceğini veya diğer ortakların yazılı bildirimle onu çıkarabileceğini düzenler. Sona erme, ortaklığın tasfiyesi ile tamamlanır: Ortaklık malvarlığı paraya çevrilir, borçlar ödenir ve artan değer ortaklar arasında paylaşılır. m. 636, çıkan veya çıkarılan ortağın, ortak olduğu dönemde henüz sonuçlanmamış işlerden doğan kâra veya zarara katılacağını belirtir. Bu hüküm, tasfiye sürecinde ortağın haklarının korunmasını sağlar. Tasfiye, adi ortaklığın son aşaması olup ortakların karşılıklı hesaplaşmasını içerir.
Adi ortaklığın ticaret şirketlerinden farkı
Adi ortaklık ile ticaret şirketleri arasındaki farklar, sirketler hukukunun temel ayrımlarını oluşturur. Tüzel kişilik bakımından TTK m. 125/1 ticaret şirketlerinin tüzel kişiliğe sahip olduğunu belirtirken, adi ortaklığın tüzel kişiliği yoktur. Tescil bakımından ticaret şirketleri ticaret siciline tescil edilir; adi ortaklık ise tescile tabi değildir. Sorumluluk bakımından şahıs şirketlerinde ortaklar kural olarak sınırsız, sermaye şirketlerinde ise sermaye ile sınırlı sorumludur; adi ortaklıkta ise elbirliği ve müteselsil sorumluluk söz konusudur. Uygulanacak hükümler bakımından TTK m. 126 önemli bir boşluk doldurma kuralı getirir: her şirket türüne özgü hükümler saklı kalmak şartıyla, TMK’nın tüzel kişilere ilişkin genel hükümleri ile bu kısımda hüküm bulunmayan hususlarda TBK’nın adi şirkete dair hükümleri, her şirket türünün niteliğine uygun olduğu oranda ticaret şirketleri hakkında da uygulanır. Yani adi ortaklık hükümleri, ticaret şirketleri için yedek hukuk işlevi görür. Amacı bakımından adi ortaklık ticari olmayan bir amaca da yönelebilirken, ticaret şirketleri ticari işletme işletmek amacı taşır. Bu farklar, hangi ortaklık tipinin somut olaya uygun olduğunu belirlemede belirleyici rol oynar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.