Sermaye Şirketlerinde Sona Erme, Birleşme, Bölünme ve Sorumluluk
Anonim ve limited şirketin sona erme sebeplerini, tasfiye sürecini, genel kurul kararlarının butlanını, birleşme, bölünme ve tür değiştirmeyi, yöneticilerin sorumluluğunu ve zamanaşımını açıklar.
Anonim şirketin sona erme sebepleri
Anonim şirket, kural olarak süresiz kurulabilir; ancak belirli sebeplerin gerçekleşmesiyle sona erer. m. 529/1, bu sebepleri tahdidi biçimde sayar: esas sözleşmede öngörülen sürenin sona ermesi (şirket fiilen işlere devam ederek belirsiz süreli hâle gelmemişse), işletme konusunun gerçekleşmesi veya gerçekleşmesinin imkânsız hâle gelmesi, esas sözleşmede öngörülmüş herhangi bir sona erme sebebinin gerçekleşmesi, m. 421/3 ve 4’e uygun genel kurul kararı, iflas kararı ve kanunlarda öngörülen diğer hâller. Dikkat edilmesi gereken nokta, sürenin sona ermesinin kendiliğinden sona erme doğurmamasıdır: şirket fiilen işlere devam ederse belirsiz süreli hâle gelir. İflas hâlinde şirket tasfiye hâline girmez, doğrudan iflas tasfiyesine tabi olur; bu nedenle m. 529/1/e ayrı bir sebep olarak düzenlenmiştir. Genel kurul kararıyla sona erme, m. 421/3 uyarınca sermayenin en az dörtte üçünü temsil eden payların sahiplerinin olumlu oyuyla alınabilir. Sona erme, m. 532 uyarınca ticaret siciline tescil ve ilan olunur. Sona ermenin hukukî sonucu, m. 533/1 uyarınca şirketin tasfiye hâline girmesidir. Tasfiye hâlindeki şirket, m. 533/2 uyarınca tüzel kişiliğini korur, ancak ticaret unvanını “tasfiye hâlinde” ibaresiyle kullanır ve organlarının yetkileri tasfiye amacıyla sınırlanır.
Organ eksikliği ve haklı sebeple fesih
TTK, sona erme sebeplerinin yanında iki özel fesih hâli düzenler. İlk hâl, organ eksikliğidir: m. 530/1’e göre uzun süreden beri şirketin kanunen gerekli olan organlarından biri mevcut değilse veya genel kurul toplanamıyorsa, pay sahipleri, şirket alacaklıları veya Gümrük ve Ticaret Bakanlığının istemi üzerine, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesi, yönetim kurulunu da dinleyerek şirketin durumunu kanuna uygun hâle getirmesi için bir süre belirler. Bu süre içinde durum düzeltilmezse, mahkeme şirketin feshine karar verir. Bu düzenleme, şirketin fiilen işleyemez hâle gelmesini yaptırıma bağlar. İkinci hâl, haklı sebeplerle fesihtir: m. 531/1 uyarınca haklı sebeplerin varlığında, sermayenin en az onda birini ve halka açık şirketlerde yirmide birini temsil eden payların sahipleri, asliye ticaret mahkemesinden şirketin feshine karar verilmesini isteyebilirler. Mahkeme, fesih yerine, davacı pay sahiplerine paylarının karar tarihine en yakın tarihteki gerçek değerlerinin ödenip davacı pay sahiplerinin şirketten çıkarılmalarına veya duruma uygun düşen ve kabul edilebilir diğer bir çözüme karar verebilir. Bu düzenleme, şirketin yaşatılması ilkesi ile azınlığın korunması arasında denge kurar. Haklı sebep kavramı kanunda tanımlanmamıştır; öğreti ve yargı kararları esas alınır.
Tasfiye süreci
Tasfiye, sona eren şirketin borçlarının ödenmesi, alacaklarının tahsili ve kalan malvarlığının ortaklara dağıtılması sürecidir. m. 536/1’e göre esas sözleşme veya genel kurul kararıyla ayrıca tasfiye memuru atanmadığı takdirde, tasfiye, yönetim kurulu tarafından yapılır; tasfiye memurları pay sahiplerinden veya üçüncü kişilerden olabilir. m. 536/4 uyarınca temsile yetkili tasfiye memurlarından en az birinin Türk vatandaşı olması ve yerleşim yerinin Türkiye’de bulunması şarttır. Tasfiye memurları, m. 537/1 uyarınca genel kurul tarafından her zaman görevden alınabilir; haklı sebeplerin varlığında mahkeme de görevden alma ve yeni atama yapabilir. Alacaklıların korunması bakımından m. 541, üçlü ilan sistemini düzenler: alacaklı oldukları şirket defterlerinden anlaşılan ve yerleşim yerleri bilinen kişiler taahhütlü mektupla, diğer alacaklılar Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ve şirketin internet sitesinde birer hafta arayla yapılacak üç ilanla bilgilendirilir. m. 541/2 uyarınca alacaklı oldukları bilinenler, bildirimde bulunmazlarsa alacaklarının tutarı Gümrük ve Ticaret Bakanlığınca belirlenecek bir bankaya depo edilir. Muaccel olmayan veya uyuşmazlıklı borçlar için m. 541/3 uyarınca notere para depo edilir; yeterli teminat varsa bu şart aranmaz. Tasfiye sonunda kalan malvarlığı, esas sözleşme hükümlerine göre ortaklara dağıtılır.
Genel kurul kararlarının butlanı
Sona erme ve tasfiye sürecinde genel kurul kararlarının geçerliliği belirleyici önemdedir. TTK m. 447/1, batıl kararları düzenler. Buna göre genel kurulun özellikle pay sahibinin genel kurula katılma, asgari oy, dava ve kanundan kaynaklanan vazgeçilemez nitelikteki haklarını sınırlandıran veya ortadan kaldıran, pay sahibinin bilgi alma, inceleme ve denetleme haklarını kanunen izin verilen ölçü dışında sınırlandıran, anonim şirketin temel yapısını bozan veya sermayenin korunması hükümlerine aykırı olan kararları batıldır. Batıl kararlar, hiçbir hukukî sonuç doğurmaz; butlanın tespiti için dava açılması gerekir ve süre sınırı yoktur. İptal edilebilir kararlar ise m. 445 vd. hükümlerine tabidir; kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırılık hâlinde kararın öğrenilmesinden itibaren üç ay içinde iptal davası açılabilir. Butlan ile iptal arasındaki ayrım, aykırılığın ağırlığına dayanır. Yokluk ise toplantı çağrısının hiç yapılmaması gibi ağır sakatlıklarda söz konusu olur ve butlandan da ayrı değerlendirilir. Limited şirkette m. 622 uyarınca anonim şirket hükümleri kıyas yoluyla uygulanır; bu nedenle butlan ve iptal rejimi her iki sermaye şirketinde de ortaktır. Tasfiye hâlindeki şirketin genel kurulu, tasfiye amacıyla sınırlı olarak karar alabilir.
Birleşme kavramı ve türleri
Birleşme, iki veya daha fazla şirketin malvarlıklarını tek bir şirket altında toplamasıdır. m. 136/1 uyarınca şirketler, bir şirketin diğerini devralması (devralma şeklinde birleşme) veya yeni bir şirket içinde bir araya gelmeleri (yeni kuruluş şeklinde birleşme) yoluyla birleşebilir. Birleşmenin hukukî sonucu, m. 136/4’te açıkça belirtilmiştir: birleşmeyle, devralan şirket devrolunan şirketin malvarlığını bir bütün hâlinde devralır; birleşmeyle devrolunan şirket sona erer ve ticaret sicilinden silinir. Malvarlığının bütün hâlinde geçmesi, külli halefiyet ilkesinin sonucudur; ayrı bir devir işlemine gerek yoktur. Hangi şirketler birleşebilir? m. 137/1 uyarınca sermaye şirketleri; sermaye şirketleriyle, kooperatiflerle ve devralan şirket olmaları şartıyla kollektif ve komandit şirketlerle birleşebilir. Şahıs şirketleri ise kural olarak devrolunan taraf olabilir. Bu düzenleme, türler arası birleşmeyi sınırlı biçimde serbestleştirir. Birleşmenin ekonomik işlevi, ölçek ekonomisi, sinnerji ve vergi avantajı sağlamaktır. Devrolunan şirketin ortakları, m. 140/1 uyarınca mevcut ortaklık paylarını ve haklarını karşılayacak değerde devralan şirketin payları ve hakları üzerinde istem hakkına sahiptir. Ayrılma akçesi, m. 141 uyarınca seçimlik veya zorunlu olarak öngörülebilir.
Birleşme usulü ve karar nisapları
Birleşme, çok aşamalı ve şekle bağlı bir süreçtir. m. 145/1’e göre birleşme sözleşmesi yazılı şekilde yapılır; sözleşme, birleşmeye katılan şirketlerin yönetim organlarınca imzalanır ve genel kurulları tarafından onaylanır. Sözleşmenin içeriği, m. 146/1’de zorunlu kayıtlar olarak sayılmıştır: ticaret unvanları, hukuki türler ve merkezler, payların değişim oranı, denkleştirme tutarı, imtiyazlı ve oydan yoksun pay sahiplerine tanınan haklar, ayrılma akçesi, devrolunan şirketin işlemlerinin devralan hesabına yapılmış sayılacağı tarih ve özel yararlar. Birleşme raporu bakımından m. 147/1 uyarınca birleşmeye katılan şirketlerin yönetim organları, ayrı ayrı veya birlikte, birleşme hakkında bir rapor hazırlarlar; raporda birleşmenin amacı ve sonuçları, değişim oranının belirlenmesi ve işçiler ile alacaklılar üzerindeki etkiler yer alır. Onay nisapları, m. 151/1’de şirket türüne göre farklılaştırılmıştır: anonim şirketlerde esas veya çıkarılmış sermayenin çoğunluğunu temsil etmesi şartıyla genel kurulda mevcut oyların dörtte üçü, limited şirketlerde sermayenin en az dörtte üçünü temsil eden paylara sahip olmaları şartıyla tüm ortakların dörtte üçünün oyları gerekir. Kollektif ve komandit şirketlerde ise kural oybirliğidir. Sermaye şirketlerinin birleşmesinde genel kurul onayı devralan şirkette aranır; devrolunan şirket bakımından kanunî istisnalar vardır.
Alacaklıların korunması ve kolaylaştırılmış birleşme
Birleşme, alacaklılar bakımından risk oluşturur; bu nedenle TTK özel koruma öngörür. m. 157/1’e göre birleşmeye katılan şirketlerin alacaklıları birleşmenin hukuken geçerlilik kazanmasından itibaren üç ay içinde istemde bulunurlarsa, devralan şirket bunların alacaklarını teminat altına alır. m. 157/2 uyarınca şirketler alacaklılarına Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde yedişer gün aralıklarla üç defa yapacakları ilanla ve ayrıca internet sitelerine konulacak ilanla haklarını bildirir. Ortakların kişisel sorumluluğu bakımından m. 158/1 uyarınca devrolunan şirketin borçlarından birleşmeden önce sorumlu olan ortakların sorumlulukları birleşmeden sonra da devam eder; bu sorumluluk birleşme kararının ilanından itibaren üç yıl geçince zamanaşımına uğrar. Kolaylaştırılmış birleşme, m. 155’te düzenlenmiştir. m. 155/1 uyarınca devralan sermaye şirketi, devrolunan sermaye şirketinin oy hakkı veren bütün paylarına sahipse veya bir kişi ya da kişi grubu her iki şirketin tüm oy hakkı veren paylarına sahipse, sermaye şirketleri kolaylaştırılmış düzene göre birleşebilirler. m. 155/2 uyarınca devralan şirket, devrolunan şirketin oy hakkı veren paylarının en az yüzde doksanına sahipse, azınlıkta kalan pay sahiplerine denk pay ve nakdî karşılık önerilmesi koşuluyla kolaylaştırılmış usul uygulanabilir. Bu usulde, m. 156 uyarınca birleşme raporu düzenlenmez ve genel kurul onayı aranmaz; bu da işlem maliyetini düşürür.
Bölünme, tür değiştirme ve yöneticilerin sorumluluğu
Bölünme, bir şirketin malvarlığının iki veya daha fazla şirkete devredilmesidir. m. 159/1 uyarınca bir şirket tam veya kısmi bölünebilir. Tam bölünmede, şirketin tüm malvarlığı bölümlere ayrılır ve diğer şirketlere devrolunur; bölünen şirketin ortakları, devralan şirketlerin paylarını ve haklarını iktisap ederler ve bölünen şirket sona erer. Kısmi bölünmede ise malvarlığının bir veya birden fazla bölümü devrolunur, bölünen şirket varlığını sürdürür. Tür değiştirme bakımından m. 180/1 uyarınca bir şirket hukuki şeklini değiştirebilir; yeni türe dönüştürülen şirket eskisinin devamıdır. Bu ilke, kimlik değişikliğinin şirketin hukukî sürekliliğini ortadan kaldırmadığını gösterir. Sorumluluk bakımından m. 549, kuruluş, sermaye artırımı ve azaltımı ile birleşme, bölünme, tür değiştirme gibi işlemlerle ilgili belgelerin yanlış, hileli, sahte veya gerçeğe aykırı olmasından doğan zararlardan belgeleri düzenleyenler veya beyanları yapanlar ile kusurlarının varlığı hâlinde bunlara katılanları sorumlu tutar. m. 553/1 uyarınca kurucular, yönetim kurulu üyeleri, yöneticiler ve tasfiye memurları, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde şirkete, pay sahiplerine ve şirket alacaklılarına karşı sorumludur. m. 555/1 uyarınca şirketin uğradığı zararın tazminini şirket ve her bir pay sahibi isteyebilir; pay sahipleri tazminatın ancak şirkete ödenmesini isteyebilirler. m. 557/1 ise birden çok kişinin aynı zararı tazminle yükümlü olması hâlinde müteselsil sorumluluk öngörür. Zamanaşımı, m. 560/1 uyarınca zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde fiilden itibaren beş yıldır. Limited şirketin sona ermesi, m. 636’da düzenlenmiş olup haklı sebeplerin varlığında her ortak mahkemeden şirketin feshini isteyebilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.