Ticaret Ortaklıklarına Genel Hükümler
Ticaret şirketlerinin türlerini, tüzel kişiliğini, uygulanacak hükümleri, sermaye koyma borcunu, ortakların kişisel alacaklılarını ve birleşme ile bölünmenin temel kavramlarını açıklar.
Ticaret şirketlerinin türleri ve sınıflandırılması
TTK’nın ticaret şirketlerine ilişkin genel hükümleri, bütün şirket türleri için ortak bir çerçeve çizer. TTK m. 124/1’e göre ticaret şirketleri; kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerden ibarettir. Bu sayım sınırlı olup yeni bir ticaret şirketi türü ancak kanunla yaratılabilir. m. 124/2 ise tipleri iki ana gruba ayırır: kollektif ile komandit şirket şahıs; anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketi sayılır. Dikkat edilmesi gereken nokta, komandit şirketin burada ikiye ayrılmasıdır: adi komandit şirket şahıs, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket ise sermaye şirketidir. Böylece aynı çatı altında iki farklı rejim bulunur. Ayrımın pratik sonuçları büyüktür: Şahıs şirketlerinde ortakların kişiliği ön plandadır, ortaklar kural olarak sınırsız sorumludur ve payların devri zordur. Sermaye şirketlerinde ise sermaye ön plandadır, ortaklar kural olarak koydukları sermaye ile sınırlı sorumludur ve paylar serbestçe devredilebilir. Kooperatifler ise TTK’da sayılmakla birlikte esas olarak Kooperatifler Kanunu’na tabidir; bu nedenle TTK’nın genel hükümleri kooperatiflerde niteliğine uygun olduğu ölçüde uygulanır. Bu sınıflandırma, ilerleyen konularda her şirket türünün hangi rejime tabi olduğunu belirlemede temel ölçüt işlevi görür.
Tüzel kişilik ve ehliyet
TTK m. 125/1 kesin bir kural koyar: ticaret şirketleri tüzel kişiliği haizdir. Tüzel kişilik, şirketin kendi adına hak edinmesini, borç altına girmesini, dava açmasını ve davalı olmasını sağlar. Bu nedenle ticarete şirket, ortaklarından bağımsız bir hukukî varlık olarak katılır. m. 125/2 ise ehliyetin ölçüsünü belirler: ticaret şirketleri, Türk Medenî Kanununun 48 inci maddesi çerçevesinde bütün haklardan yararlanabilir ve borçları üstlenebilirler; bu husustaki kanuni istisnalar saklıdır. TMK m. 48 uyarınca tüzel kişiler, cins, yaş, hısımlık gibi insana özgü nitelikler dışında bütün haklara ve borçlara ehildir. Dolayısıyla şirket, kural olarak insanın sahip olabileceği her türlü hakkı edinebilir. Ancak kanuni istisnalar vardır: Örneğin belirli mesleklerin yalnızca gerçek kişilerce yürütülmesi öngörülebilir. Tüzel kişiliğin kazanılması, kural olarak ticaret siciline tescil ile olur; tescil öncesi dönemde şirket fiilî bir topluluk olarak varlık gösterir. Tüzel kişilik, şirketin sona ermesi ve tasfiyesinin tamamlanması ile son bulur. Bu ayrım, özellikle tasarruf yetkisi, sorumluluk ve dava ehliyeti bakımından sonuç doğurur.
Uygulanacak hükümler ve boşluk doldurma
TTK, bütün şirket türlerinde boşluk doğmasını engelleyen bir kademeli uygulama kuralı getirir. m. 126’ya göre her şirket türüne özgü hükümler saklı kalmak şartıyla, Türk Medenî Kanununun tüzel kişilere ilişkin genel hükümleri ile bu Kısımda hüküm bulunmayan hususlarda Türk Borçlar Kanununun adi şirkete dair hükümleri her şirket türünün niteliğine uygun olduğu oranda, ticaret şirketleri hakkında da uygulanır. Bu hüküm üç katmanlı bir sıra kurar: birinci katman şirket türüne özgü hükümler, ikinci katman TMK’nın tüzel kişilere ilişkin genel hükümleri, üçüncü katman TBK’nın adi şirket hükümleridir. Boşluk doldurmada sıra atlanamaz; ancak niteliğe uygunluk kaydı, örneğin anonim şirkette oybirliği kuralının körü körüne uygulanmasını engeller. Aynı mantık, şirketler topluluğu ve birleşme gibi alanlarda da genel hükümlerin sınırını çizer. Bu kademeli sistem, sirketler hukukunun kapalı ama boşluksuz bir yapı oluşturmasını sağlar. Uygulamada kıyasen uygulama tartışmalarının çoğu, bu maddenin niteliğe uygunluk ölçütü etrafında döner.
Sermaye koyma borcu ve sermaye olarak konabilecek değerler
Ticaret şirketlerinde ortakların temel borcu sermaye koymaktır. m. 127/1, kanunda aksine hüküm olmadıkça ticaret şirketlerine sermaye olarak konabilecek değerleri sayar: para, alacak, kıymetli evrak ve sermaye şirketlerine ait paylar; fikrî mülkiyet hakları; taşınırlar ve her çeşit taşınmaz; taşınır ve taşınmazların faydalanma ve kullanma hakları; kişisel emek; ticari itibar; ticari işletmeler; haklı olarak kullanılan devredilebilir elektronik ortamlar, alanlar, adlar ve işaretler; maden ruhsatnameleri ve ekonomik değeri olan diğer haklar; devrolunabilen ve nakden değerlendirilebilen her türlü değer. Bu geniş liste, sermayenin esnek biçimde oluşturulmasına imkân verir. Ancak m. 127/2, anonim ve limited şirketlerde bazı sınırlamalara atıf yaparak kişisel emek, ticari itibar gibi değerlerin sermaye şirketlerinde sermaye olarak konulamaması sonucunu doğurur; çünkü sermaye şirketlerinde sermayenin korunması ilkesi geçerlidir. m. 128/1 ise borcun kaynağını belirler: her ortak, usulüne göre düzenlenmiş ve imza edilmiş şirket sözleşmesiyle koymayı taahhüt ettiği sermayeden dolayı şirkete karşı borçludur. Bu borç, şirketin tüzel kişilik kazanmasıyla muaccel olur ve şirket tarafından dava edilebilir.
Ayni sermaye, temerrüt ve karineler
Ayni sermaye, paradan başka bir değerin sermaye olarak konulmasıdır. m. 128/2’ye göre şirket sözleşmesinde veya esas sözleşmede bilirkişi tarafından belirlenen değerleriyle yer alan taşınmazlar tapuya şerh verildiği, fikrî mülkiyet hakları ile diğer değerler varsa özel sicillerine kaydedildikleri ve taşınırlar güvenilir bir kişiye tevdi edildikleri takdirde ayni sermaye kabul olunur; özel sicile yapılan kayıt iyiniyeti kaldırır. Taşınmaz mülkiyetinin sermaye konulması hâlinde tasarruf için tapu siciline tescil gerekir (m. 128/5); bildirimleri ticaret sicili müdürü resen yapar (m. 128/6). Paradan başka bir değerin konulmasında şirket, tüzel kişilik kazandığı andan itibaren bunlar üzerinde malik sıfatıyla tasarruf edebilir (m. 128/4). m. 128/7, şirketin her ortağın sermaye koyma borcunu yerine getirmesini isteyebileceğini ve dava edebileceğini, gecikme sebebiyle uğradığı zararın tazminini de talep edebileceğini belirtir; tazminat istemi için ihtar şarttır. Temerrüt faizi bakımından m. 129, zamanında ifa edilmeyen sermaye para ise, aksine hüküm yoksa şirketin tescili anından itibaren temerrüt faizi ödeneceğini düzenler. Karineler başlıklı m. 131 ise sermaye olarak konulan ayınlara bilirkişi tarafından biçilecek değerlerin ilgililerce kabul edilmiş sayılacağını ve aksi kararlaştırılmadıkça ayınların mülkiyetinin şirkete ait olacağını belirtir.
Ortakların kişisel alacaklıları
Ortakların kişisel borçları ile şirketin malvarlığı arasındaki sınır, şirket alacaklılarının ve ortak alacaklılarının korunması bakımından önemlidir. m. 133/1’e göre bir şahıs şirketi devam ettiği sürece ortaklardan birinin kişisel alacaklısı, hakkını şirketin bilançosu gereğince o ortağa düşen kâr payından ve şirket fesholunmuşsa tasfiye payından alabilir; henüz bilanço düzenlenmemişse alacaklı, bilançonun düzenlenmesi sonucunda borçluya düşecek kâr ve tasfiye payı üzerine haciz koydurabilir. m. 133/2, sermaye şirketlerinde alacaklıların, o ortağa düşen kâr veya tasfiye payından almak yanında, borçluya ait payların İcra ve İflas Kanunu’nun taşınırlara ilişkin hükümleri uyarınca haczedilmesini ve paraya çevrilmesini isteyebileceğini belirtir; haciz, istek üzerine pay defterine işlenir. m. 133/3 ise alacaklıların ortağın şirketten olan diğer alacaklarından da alabilme yetkisini bütün ticaret şirketleri bakımından tanır. Bu hükümler, şahıs şirketlerinde ortağın payının doğrudan haczedilememesini, sermaye şirketlerinde ise payın haczedilebilmesini esas alır. Amaç, şirketin malvarlığı bütünlüğünü kişisel borçlardan korumaktır.
Birleşme, bölünme ve tür değiştirmenin temel kavramları
TTK m. 134–194, ticaret şirketlerinin yapısal değişikliklerini düzenler. m. 134/1’e göre ticaret şirketlerinin birleşmelerine, bölünmelerine ve tür değiştirmelerine 134 ilâ 194 üncü maddeler uygulanır; m. 134/2, diğer kanunların bu hükümlere aykırı olmayan hükümlerini saklı tutar. m. 135 ise ortak bir terminoloji kurar: şirket ticaret şirketlerini, ortak anonim şirketlerin pay sahipleri ile diğer şirketlerin ortaklarını, ortaklık payı şahıs şirketlerindeki ortaklık payını, anonim şirketteki payı, limited şirketteki esas sermaye payını ifade eder; yönetim organı anonim şirketlerde yönetim kurulunu, limited şirketlerde müdürü, şahıs şirketlerinde yöneticiyi karşılar. Birleşme bakımından m. 136/1 iki yol gösterir: bir şirketin diğerini devralması (“devralma şeklinde birleşme”) veya yeni bir şirket içinde bir araya gelme (“yeni kuruluş şeklinde birleşme”). m. 136/2’ye göre kabul eden şirket “devralan”, katılan şirket “devrolunan” diye adlandırılır. m. 136/3, birleşmenin devrolunan şirketin malvarlığı karşılığında, bir değişim oranına göre devralan şirketin paylarının devrolunan şirketin ortaklarınca kendiliğinden iktisap edilmesiyle gerçekleştiğini; sözleşmenin ayrılma akçesi de öngörebileceğini belirtir. m. 136/4’e göre birleşmeyle devralan şirket devrolunan şirketin malvarlığını bir bütün hâlinde devralır; devrolunan şirket sona erer ve ticaret sicilinden silinir. Bu külli halefiyet etkisi, birleşmenin en önemli hukukî sonucudur.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.