Çok Partili Hayata Geçiş ve 1961 Anayasası

1924 Anayasası döneminde siyasal hayatın değişmesini, 27 Mayıs 1960 sonrası Kurucu Meclis sürecini ve 1961 Anayasası'nın getirdiği yeni kurumları inceliyoruz.

1924 döneminde değişen siyasal hayat

1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, 1960'a kadar yürürlükte kalmış uzun ömürlü bir metindir. Bu süre boyunca 11 kez değiştirilmiş, dil değişikliği dâhil önemli tadiller geçirmiştir. Metnin uzun yürürlüğü, siyasal hayatın da aynı hızda değişmediğini göstermez.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye'de siyasal hayat yeni bir evreye girmiştir. Bu evrede seçimle iktidarın el değiştirmesi, temsilin ve muhalefetin kurumsal ağırlığını artırmıştır. Anayasa metni aynı kalmış olsa da siyasal pratik değişmiştir.

Hukukçu için bu ayrım temeldir: metnin sabitliği, rejimin sabitliği anlamına gelmez. Aynı anayasa altında temsil genişleyebilir ya da daralabilir. Bu yüzden dönem değerlendirmesi, metin okumasının yanında kurumsal pratiğin izlenmesini gerektirir. İzlencelerde bu geçiş, ayrı bir başlık olarak ele alınır.

27 Mayıs 1960

27 Mayıs 1960 askerî müdahalesiyle her türlü siyasi faaliyet yasaklanmış, Meclis ve Hükümet feshedilmiştir. Otuz sekiz üyeli Millî Birlik Komitesi tarafından çıkarılan 28 Mayıs 1960 tarihli ve 13 sayılı Tebliğ ile yeni Anayasanın hazırlanması görevi, Rektör Sıddık Sami Onar'ın başkanlığında profesörlerden oluşan bir heyete verilmiştir.

Geçici bir anayasa düzeni kurmak amacıyla 12 Haziran 1960 tarihli ve 1 sayılı Kanun yürürlüğe konulmuştur. Ara rejim döneminde, 1924 Anayasası'nın yürürlükten kaldırılmayan hükümleri bu Kanunla birlikte uygulanmıştır.

Bu tablo, geçiş dönemlerinin tipik hukukî yapısını gösterir: eski anayasanın bir kısmı yürürlükte kalır, bir kısmı askıya alınır ve geçici kanun boşluğu doldurur. Hukukçu için belirleyici soru, hangi hükmün yürürlükte olduğunun belgelenmesidir.

Kurucu Meclis

Millî Birlik Komitesi tarafından anayasa yapımı amacıyla oluşturulan komisyon önce bir rapor hazırlamış, ancak gelen tepkiler üzerine kamuoyunu daha geniş bir çerçevede temsil etmek üzere Kurucu Meclis oluşturulması kararlaştırılmıştır. Bu amaçla 1 sayılı Kanuna ek olarak 157 ve 158 sayılı kanunlar yürürlüğe konulmuştur.

13 Aralık 1960 tarihli ve 157 sayılı Kanunla kurulan Kurucu Meclisin, Millî Birlik Komitesi ile bu kanuna göre oluşturulacak Temsilciler Meclisinden meydana gelmesi öngörülmüştür. Kurucu Meclis 6 Ocak 1961 tarihinde göreve başlamış ve yasama yetkisi bu Kanunla Kurucu Meclise geçmiştir.

Temsilciler Meclisi, 9 Ocak 1961'de Anayasa Komisyonunu seçmiştir. Komisyon, Bilim Kurulu tarafından hazırlanan taslağı çalışma belgesi, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nin hazırladığı tasarıyı ise yardımcı metin olarak kabul etmiştir. Bu yöntem, anayasa yapımında bilimsel hazırlık ile siyasal temsilin birleştirilmesini amaçlar.

1961 Anayasası'nın kabulü ve yenilikleri

Kurucu Meclis tarafından 27 Mayıs 1961 tarihinde kabul edilen Anayasa metninin halkoyuna sunulması kararlaştırılmıştır. 9 Temmuz 1961 tarihinde halkoyuna sunulan Anayasa, yüzde 61,5 oranında kabul edilerek yürürlüğe girmiştir.

1961 Anayasası, önceki 1924 Anayasası'na göre daha kapsamlı ve ayrıntılıdır. Egemenlik yetkisinin yalnızca Mecliste olması ilkesinden vazgeçilmiş, egemenliğin kullanılması yetkisi belli devlet organlarına dağıtılmıştır. Kanunların Anayasaya uygunluğunu denetleme görev ve yetkisi, ilk kez oluşturulan Anayasa Mahkemesine verilmiştir.

Metin, temel hak ve özgürlükler alanında geniş düzenlemeler getirmiş; sosyal devlet anlayışı ile kalkınmanın bir plan içinde yürütülmesi ilkelerine yer vermiştir. Yasama organında ise tek meclis sisteminden, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosundan oluşan çift meclisli bir yapıya geçilmiştir.

1961'in yapısı ve mirası

157 maddeden oluşan 1961 Anayasası, yürürlükte kaldığı süre içinde 7 kez değişiklik görmüştür. Metnin ayrıntılı yapısı, dönemin rejim sorunlarını anayasal araçlarla çözme arayışının ürünüdür.

Getirdiği üç yenilik, sonraki anayasal düzeni de belirlemiştir. Birincisi, anayasa yargısının kurumsallaşmasıdır. İkincisi, egemenliğin kullanımının organlar arasında paylaştırılmasıdır. Üçüncüsü, sosyal hakların anayasal metne girmesidir.

Bu yenilikler, hukukçu açısından yeni bir denetim alanı doğurmuştur. Artık kanunun yalnızca usulüne uygun çıkarılmış olması yetmez; Anayasaya uygun olması da gerekir. Anayasa Mahkemesi, bu denetimin kurumsal taşıyıcısı olmuştur. 1982 Anayasası da bu kurumu ve denetim geleneğini devralmıştır.

Hukukçu için geçiş dönemi

1960-1961 süreci, anayasa yapımının üç aşamasını görünür kılar: hazırlık, kabul ve onay. Hazırlık bilim kurulu ve komisyon çalışmalarıyla; kabul Kurucu Meclis iradesiyle; onay ise halkoyuyla gerçekleşmiştir. Her aşama farklı bir meşruiyet kaynağına dayanır.

Kurucu Meclis modeli, olağan yasama organının kapatıldığı bir ortamda anayasa yapımını meşrulaştırma aracı olarak kullanılmıştır. Meclisin iki kanadından biri Millî Birlik Komitesi, diğeri Temsilciler Meclisidir. Bu yapı, askerî ve sivil unsurların birlikte karar almasını sağlar.

Yöntem bakımından çıkarılacak sonuç şudur: bir anayasanın meşruiyeti, yalnızca içeriğine değil, hangi usulle yapıldığına ve hangi organların katıldığına da bağlıdır. Bu ölçüt, sonraki anayasa tartışmalarında da kullanılmıştır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.