II. Meşrutiyet ve İttihat ve Terakki

1908'de Kanun-ı Esasi'nin yeniden yürürlüğe konmasını, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin yükselişini, 31 Mart Olayı'nı ve 1909 anayasa değişikliklerini inceliyoruz.

İttihat ve Terakki'nin doğuşu

Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti, 1889-1918 döneminde birbirinden farklı örgütlenmeler biçiminde faaliyet göstermiştir. Bu nedenle cemiyetin tarihi, tek bir örgütün tarihi olarak değil, aynı adı taşıyan yapıların dönem dönem incelenmesiyle anlaşılır.

Örgütün temelleri 2 Haziran 1889 tarihinde, dört Mekteb-i Tıbbiyye-i Şâhâne öğrencisi tarafından atılmıştır. İbrâhim Temo'nun öncülüğünde Abdullah Cevdet, İshak Sükûtî ve Mehmed Reşid, İttihâd-ı Osmânî adıyla bir cemiyet kurmuştur. Cemiyet, Jön Türk hareketinin farklı muhalefet unsurlarını uzun süre çatısı altında barındırmıştır.

Bu doğuş, anayasal talebin artık saray dışında örgütlenen bir kadroya dayandığını gösterir. Öğrenci ve aydın çevrelerinden doğan hareket, zamanla taşradaki memur ve subay çevrelerine yayılmıştır. Muhalefetin örgütlü hâle gelmesi, 1908'e giden sürecin temel dinamiğidir.

II. Meşrutiyet'in ilanı

Meclisin yeniden toplanmaya davet edildiği 23-24 Temmuz 1908 tarihi, II. Meşrutiyet döneminin başlangıcı sayılır. Bu dönem, 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi'ne kadar sürer. Kanun-ı Esasi yürürlükten kaldırılmamış olduğu için yeni bir anayasa yapılmamış, mevcut metin yeniden işlerlik kazanmıştır.

Meclis-i Umûmî, 17 Aralık 1908'de açılmıştır. Açılış törenine gelen Sultan II. Abdülhamid, mebuslar ve ayanlar tarafından karşılanmıştır. Otuz yıl aradan sonra meclisin yeniden toplanması, anayasal hayatın kurumsal olarak yeniden başlaması anlamına gelir.

Hukukçu için burada ayırt edilmesi gereken nokta şudur: 1908 bir anayasa yapımı değil, askıya alınmış bir anayasal düzenin yeniden işletilmesidir. Metin aynıdır; değişen, metni işletecek siyasal dengedir. Bu yüzden 1908 sonrası dönem, anayasa metninden çok uygulama pratiğiyle okunmalıdır.

31 Mart Olayı ve 1909 değişiklikleri

II. Meşrutiyet'in ilk yılında rejim, ciddi bir krizle karşılaşmıştır. 13 Nisan 1909'da İstanbul'da başlayan ayaklanma, literatürde 31 Mart Olayı olarak anılır. Olay, Hareket Ordusu'nun şehre girmesiyle bastırılmış ve ardından II. Abdülhamid tahttan indirilmiştir.

Bu krizin ardından Kanun-ı Esasi'de önemli değişiklikler yapılmıştır. Yapılan değişikliklerle padişahın yasama ve yürütme üzerindeki yetkileri daraltılmış, hükümetin meclise karşı sorumluluğu güçlendirilmiş ve meclisin konumu yükseltilmiştir. Böylece 1876 metni, meşruti monarşiden parlamenter işleyişe doğru kaydırılmıştır.

Bu değişikliklerin anayasal anlamı, egemenlik teorisinden çok yetki dengesinde aranmalıdır. Egemenlik hâlâ hanedanda sayılmaktadır; ama artık padişahın tek başına karar alma kapasitesi, meclis ve hükümet lehine sınırlanmıştır. Anayasal gelişme, bu dönemde sıçramalarla değil, kriz sonrası düzeltmelerle ilerlemiştir.

Cemiyetten partiye: İttihat ve Terakki'nin iktidarı

İttihat ve Terakki, 1908 İhtilali'ni düzenleyen ve bu tarihten itibaren 1918'e kadar devletin yönetiminde birinci derecede rol oynayan siyasi cemiyettir. Örgüt, zamanla seçimlere giren ve mecliste temsil edilen bir yapıya dönüşmüştür.

Bu dönüşüm, hukukî açıdan ilgi çekicidir. Bir cemiyetin seçim sürecine girmesi, onu fiilen parti işlevi gören bir örgüt hâline getirir; oysa dönemin hukuku cemiyet ile partiyi ayrı kategoriler olarak düzenlemiştir. Kuralların öngörmediği bir aktör, siyasal hayatın merkezine yerleşmiştir.

Örgütün artan etkisi, temsilin niteliği hakkında da tartışma doğurmuştur. Meclis var olduğu hâlde kararların örgüt merkezinde alındığı izlenimi, anayasal temsil ile fiilî iktidar arasındaki farkı gündeme getirir. Bu gerilim, dönemin siyasal tartışmalarının ana eksenlerinden biridir.

Dönemin anayasal mirası

II. Meşrutiyet, 1876 metnini yeni bir anayasa yapmadan, değişikliklerle dönüştürmüştür. Bu yöntem, anayasal süreklilik ile siyasal değişim arasında bir köprü kurar: metin aynı kalır, anlamı değişir. Değişikliklerin yönü, padişahın yetkilerinin daralması ve meclisin güçlenmesidir.

Dönemin bir başka mirası, siyasal örgütlenmenin kitleselleşmesidir. Kulüpler, gazeteler, cemiyetler ve seçim kampanyaları, siyasetin saray dışına taşınmasını sağlamıştır. Kamuoyu, artık karar alıcı üzerinde baskı kuran bir aktör olarak görünür hâle gelmiştir.

Bu miras, 1921'e doğrudan devredilmemiştir. Ancak Milli Mücadele kadrosunun önemli bir bölümü bu dönemin siyasal deneyiminden geçmiştir. Kurumsal süreklilik kesilse de deneyim aktarılmıştır.

Hukukçu için dersler

Bu dönem, anayasa hukukunda üç kalıcı soruyu somutlaştırır. Birincisi, anayasal süreklilik: metin değişmeden rejim değişebilir mi? İkincisi, temsilin gerçekliği: meclis varken kararlar başka yerde alınıyorsa temsil ne anlama gelir? Üçüncüsü, kriz hukuku: olağanüstü olaylar sonrası yapılan değişiklikler, anayasal dengeyi kalıcı olarak nasıl etkiler?

Bu soruların her biri, bugün de benzer biçimlerde sorulmaktadır. Anayasa metnini okuyan hukukçu, metnin arkasındaki fiilî iktidar yapısını görmediğinde eksik bir tablo çizer. Siyaset bilimi tam bu noktada devreye girer.

Yöntem bakımından çıkarılacak sonuç şudur: bir dönemi değerlendirirken aynı anda üç katmana bakılmalıdır — metin, kurum ve fiilî iktidar. Üç katman uyumluysa anayasal düzen sağlamdır; katmanlar birbirinden kopmuşsa, metin kâğıt üzerinde kalır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.