Osmanlı Modernleşmesi: Sened-i İttifak'tan Tanzimat'a
1808 Sened-i İttifak, 1839 Tanzimat Fermanı ve 1856 Islahat Fermanı'nın anayasa öncesi belgeler olarak hangi işlevi gördüğünü ve 1876'ya giden yolu inceliyoruz.
Anayasa öncesi belgeler
Osmanlı'da anayasacılık hareketlerinin ilk aşamaları, 19. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkmıştır. 1808 tarihli Sened-i İttifak, 1839 tarihli Tanzimat Fermanı ve 1856 tarihli Islahat Fermanı, birer anayasa özelliği taşımamakla birlikte, sonraki anayasacılık hareketlerinin ilk basamaklarını oluşturmuştur. Bu belgelerin hiçbiri, devletin temel organlarını bütünüyle yeniden kurmaz.
Yine de üçü de önemli bir eşiği temsil eder: padişahın iradesinin üzerinde, yazılı ve ilan edilmiş kuralların bulunabileceği fikri. Kural artık yalnızca emir değildir; ilan edilir, duyurulur ve bir ölçüde hesap verebilirlik doğurur. Anayasal düşüncenin çekirdeği bu fikirdir.
Hukukçu bu belgeleri değerlendirirken iki uçtan kaçınmalıdır. Onları bugünün anayasası gibi okumak da, yalnızca "anayasa değildi" deyip geçmek de eksiktir. Doğru soru şudur: belge, hangi yetkiyi kime karşı sınırlıyor ve bunu hangi usulle yapıyor?
Bu belgelerin ortak yönü, metnin ilan edilmesidir. İlan, kuralın kamuya açık hâle gelmesi ve böylece denetlenebilir bir ölçüt oluşturması anlamına gelir. Sözlü emirle yönetilen bir düzenden, yazılı kurala dayanan bir düzene geçişin ilk işaretleri burada görülür.
Sened-i İttifak (1808)
Sened-i İttifak, 1808'de merkezî iktidar ile taşradaki güçlü ayanlar arasında yapılan bir anlaşmadır. Padişah, bazı yetkilerini kullanırken ayanların onayını veya katılımını dikkate alacağını taahhüt eder. Karşılığında ayanlar, merkezî otoriteyi tanır ve destekler.
Belgenin anayasal önemi, ilk kez padişahın yetkisinin bir metinle ve bir karşı taraf lehine sınırlanmasıdır. Ancak taraflardan biri halk değil, taşradaki yerel güç odaklarıdır. Bu yüzden Sened-i İttifak, temsil ilkesini kurmaz; iktidarın paylaşımını yazılı hâle getirir.
Uygulamada belge kalıcı olmamıştır. Merkezî iktidar güçlendikçe senedin hükümleri işlevini yitirmiştir. Yine de sonraki dönemlerde anayasal belgelerin nasıl ortaya çıktığını göstermesi bakımından öğreticidir: sınırlama, çoğu zaman bir güç dengesinin ürünüdür.
Tanzimat Fermanı (1839)
Tanzimat Fermanı, Sultan Abdülmecid döneminde 1839'da ilan edilen mülkî ıslahat programıdır ve uygulandığı döneme adını vermiştir. Fermanda can, mal ve namus güvenliğinin korunacağı, vergi ve askerlik yükümlülüklerinin belirli kurallara bağlanacağı, yargılamanın belirli usullerle yapılacağı bildirilir.
Fermanın hukukî yeniliği, güvencelerin padişahın tek taraflı iradesiyle değil, ilan edilmiş bir belgeyle duyurulmasıdır. Bu, tebaa ile devlet arasındaki ilişkinin bir ölçüde hukukîleşmesi anlamına gelir. Verginin keyfî biçimde toplanması ve cezaların keyfî biçimde verilmesi artık ilkeler düzeyinde sınırlanmıştır.
Ferman bir anayasa değildir: yasama organı kurmaz, kuvvetler ayrılığı öngörmez, padişahın egemenlik yetkisini paylaştırmaz. Ama anayasal düşüncenin üç temel unsurunu, yani ilan, genellik ve hukukî güvence fikrini görünür kılar.
Islahat Fermanı ve kurumsal dönüşüm
1856 tarihli Islahat Fermanı, Tanzimat'ın ilkelerini daha geniş bir çerçevede teyit eder ve gayrimüslim tebaanın haklarına ilişkin düzenlemeler getirir. Böylece eşitlik ilkesi, toplumsal statü farklarını aşan bir hukukî iddia olarak dile getirilmiş olur.
Bu dönemde yalnızca belgeler değil, kurumlar da değişir. Sarayın dışında kurulan yeni meclisler, vilayet meclisleri ve modern mahkemeler, karar alma sürecinin yeni aktörlerini oluşturur. Bu kurumlar, kararın artık yalnızca sarayda alınmadığı bir düzeni hazırlar.
Hukukçu için bu dönemin anlamı şudur: anayasa öncesi belgeler, tek başına bir rejim değişikliği getirmez; ama hukukî dilin sözlüğünü değiştirir. Hak, güvence, usul ve eşitlik gibi kavramlar, sonraki anayasal metinlerin yapı taşları olur.
Bu dönüşümün sınırını da belirtmek gerekir. Yeni kurumlar, karar alma sürecine katılan çevreyi genişletmiştir; ama egemenliğin kaynağı ve kullanımı hâlâ padişahın elindedir. Temsil, henüz seçilmiş bir meclis aracılığıyla kurumsallaşmamıştır.
1876'ya giden yol
1876'ya gelindiğinde anayasal talepler artık belirli bir toplumsal tabana dayanır. Tanzimat döneminin yetiştirdiği devlet adamları ve aydınlar, imparatorluğun geleceğini anayasa ve Batılı kurumların benimsenmesinde görmüşlerdir. 1876'da medrese öğrencilerinin hareketi, bu talebin sokaktaki karşılığı olarak ortaya çıkar.
Bu süreçte padişah değişiklikleri de belirleyici olmuştur. Abdülaziz'in tahttan indirilmesi, V. Murat'ın kısa saltanatı ve ardından II. Abdülhamid'in tahta çıkması, anayasa hazırlığının siyasal bağlamını oluşturur. Kanun-ı Esasi, bu ortamda hazırlanıp ilan edilir.
Hukukçu bu geçişi incelerken nedenselliği tek bir aktöre bağlamamalıdır. Belge, aydın talebi, bürokratik hazırlık ve siyasal kriz aynı anda etkili olmuştur. Anayasa, çoğu zaman bir fikrin zaferi olduğu kadar bir denge arayışının ürünüdür.
Bu yüzden 1876, tek bir belgenin değil, yaklaşık yetmiş yıllık bir arayışın ürünüdür. Öncesindeki her belge, sonrakinin sorusunu biraz daha netleştirmiştir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.