İslamiyet Öncesi Türk Hukuku: Töre, Devlet ve Toplum Düzeni
Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinde töreye dayanan hukuk düzenini, devlet anlayışını ve yazılı belgelerin hukuk tarihi bakımından değerini ele alır.
Töre: yazısız ama bağlayıcı düzen
İslamiyet öncesi Türk topluluklarında hukukun çekirdeği töredir. Töre, sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarılan, toplumun ortak kabulüne dayanan ve hükümdar dahil herkesi bağlayan kurallar bütünüdür. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Türk" maddesi, törenin içeriğini şöyle özetler: "Kutadgu Bilig’e göre töre şu dört ilkeyi içermekteydi: Adalet, eşitlik, faydalı olma, evrensellik." Aynı maddede, törenin devlet için kurucu nitelikte görüldüğü belirtilir; devlet töresiz düşünülmez.
Törenin yazılı olmaması, onu hukuk dışı kılmaz. Kuralların uygulanışı ve yaptırımı topluluk içinde bilinir; ihlali durumunda toplumsal baskı, itibar kaybı ve gerektiğinde ağır yaptırımlar devreye girer. Bu yönüyle töre, modern anlamda bir kanun metni değil, teamül hukukuna benzer bir düzen oluşturur.
Törenin sürekliliği, Türk hukuk tarihinin en önemli tartışmalarından biridir. "İl gider, töre kalır" sözü, devletlerin yıkılsa da hukuk anlayışının yaşadığını anlatır. Nitekim İslamiyet sonrası dönemde de örf ve âdet, şer'î hukukun yanında varlığını sürdürecektir.
Törenin kaynakları arasında gelenek, büyüklerin sözü ve toplumsal uygulama sayılabilir. Bu nedenle töre, tek bir kişinin iradesiyle değiştirilemez; değişim, ancak toplumun uzun süreli kabulüyle gerçekleşir. Bu özellik, töreyi keyfî yönetime karşı bir sınır olarak da işlevsel kılar: hükümdar, törenin dışına çıktığında meşruiyetini kaybeder.
Devlet, egemenlik ve ülke tasarrufu
Eski Türk devlet anlayışında egemenlik, hükümdara Tanrı tarafından verilen bir yetki (kut) olarak görülür; ancak bu yetki keyfî değildir. Hükümdar töreye uymakla yükümlüdür ve halkın hukukunu gözetmekle sorumludur. Ansiklopedi maddesi bu dengeyi açıkça kurar: "Başta hükümdar olmak üzere Türk idarecileri devleti devlet yapan, hakanı başarılı kılan halkın hukukunu gözetmekle yükümlüdür."
Ülke tasarrufu bakımından dikkat çekici bir ilke vardır: toprak, hükümdarın kişisel malı sayılmaz. Madde, "Eski Türkler’de ülke (uluş), hükümdar ailesinin istediği gibi tasarruf edebileceği özel mülkü değil milletin malıydı" ifadesiyle bu ilkeyi belgeler. Hükümdar ülkeyi korumakla yükümlü bir yönetici, hatta bir emanetçi konumundadır; ülke bölünmez ve bütünlüğünü korur.
Bu anlayış, bugünkü devlet malları ve kamu yararı düşüncesiyle birebir örtüşmez; ancak kamu mülkiyeti fikrinin çok eski bir karşılığı olarak okunabilir. Karşılaştırma yaparken anakronizme düşmemek, yani dönemin kavramlarını kendi bağlamında değerlendirmek gerekir.
Toplumsal yapı ve tabakalaşma tartışması
Eski Türk toplumu oguş (aile), urug (soy birliği), boy ve budun halkalarından oluşur; en üst birim il (devlet)dir. Bu yapı, hukukun aile ve soy temelli örgütlenmesini de belirler: evlilik, miras ve temsil ilişkileri bu halkalar içinde anlam kazanır.
Madde, toplumun sınıflara bölünmediği yönünde güçlü bir değerlendirme yapar: "Eski Türk devletinde halk yetki ve imtiyaz bakımından tabakalara bölünmüş değildi." Aynı yerde, "kul" kelimesinin diğer toplumlardaki gibi haklardan yoksun köle anlamına gelmediği ileri sürülür. Bu, dönemin kendi kaynaklarıyla sınanması gereken bir yorumdur; ders notunda kesin hüküm gibi değil, kaynağın değerlendirmesi olarak aktarılır.
Yine de hiyerarşi tamamen yok değildir: hükümdar, boy beyleri ve halk arasında görev farkı vardır. Hukuk tarihi açısından önemli olan, bu farkın hak ve yükümlülük dağılımına nasıl yansıdığını belgelerle izlemektir. Beyin seçimi, görevleri ve halkla ilişkisi, dönemin kaynaklarında hukuki bir düzenin parçası olarak anlatılır.
Yazılı belgeler ve Uygur hukuk vesikaları
İslamiyet öncesi dönem hakkında bilgilerimiz yalnız sözlü geleneğe dayanmaz. Orhon yazıtları, devlet ve halk ilişkisini anlatan en önemli yazılı kaynaklardır. Yazı, VIII. yüzyıldan itibaren Türk dilinin yazılı metinlerinde kullanılan alfabeler arasında sayılır.
Uygurlar dönemi ise hukuk tarihi bakımından ayrı bir önem taşır. Ansiklopedi maddesi, "Uygurlar yüksek kültür düzeyine ulaşan Türk topluluklarının başında yer alır" der ve Uygurca belgelerin bugüne ulaştığını belirtir. Kaynakçada yer alan "Uygurların Siyasi ve Kültürel Tarihi: Hukuk Vesikalarına Göre" başlıklı çalışma, Uygur hukuk belgelerinin ayrı bir inceleme alanı olduğunu gösterir.
Bu belgeler; sözleşme, borç, aile ve mülkiyet ilişkilerine dair ipuçları verdiği için değerlidir. Ancak metinlerin bir kısmı parçalı ve dönemin diliyle yazılmıştır; bu nedenle her okuma, filolojik ve tarihsel eleştiriden geçirilmelidir. Bir belgenin hangi döneme ait olduğu, hangi topluluğa hitap ettiği ve hangi hukuki işlemi kaydettiği belirlenmeden genel sonuçlara varmak yanıltıcı olur. Bu derste, belgeye dayanmayan genellemeler yerine, kaynağın söylediği ile yorumun ayrılması esastır. Ders notunda bu belgelerden doğrudan alıntı yapılmaz, çünkü güvenilir bir Türkçe neşir metni bu oturumda doğrulanmamıştır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.