Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye

Mecelle'nin hazırlanma nedenlerini, Mecelle Cemiyeti'nin çalışmasını, kanunun yapısını ve Osmanlı özel hukukuna etkisini ele alır.

Neden bir medenî kanun?

Tanzimat sonrası Osmanlı Devleti, özel hukuk alanında yeni bir düzenleme ihtiyacıyla karşılaşır. Ticari ilişkilerin artması, özellikle borçlar ve ticaret hukuku alanında yeni hükümleri gerekli kılar. Ansiklopedi maddesine göre, "Öncekilerle kıyaslanamayacak bu ticarî yoğunluk özellikle borçlar ve ticaret hukuku alanında yeni hukukî düzenlemeleri gerektirmekteydi."

İkinci bir etken dış baskıdır. Fransa, "Code Civil"in Osmanlı Devleti tarafından kabul edilmesi için baskı yapmıştır. Maddeye göre bu baskı, 1850 tarihli Ticaret Kanunnâmesi'nin ardından medenî kanunun da Fransızlardan alınması yönünde bir sonuç doğurabilirdi.

Üçüncü etken, hukukçu ihtiyacıdır. Tanzimat döneminde klasik medreselerin yanında yeni hukuk okulları açılmış; 1855'te Muallimhâne-i Nüvvâb, 1869'da Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi'nde bir hukuk şubesi kurulmuştur. Ancak bu kurumların ihtiyaca cevap vermesi zaman alacaktır. Bu nedenle uygulanabilir, derli toplu bir kanun metnine ihtiyaç duyulmuştur.

Mecelle Cemiyeti ve hazırlık süreci

Tartışmalar sonucunda Fransız Medenî Kanunu'nun alınmasından vazgeçilmiş ve İslam hukukunun ilgili hükümlerinin kanunlaştırılmasına karar verilmiştir. Maddeye göre, "Bu maksatla Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye nâzırı Ahmed Cevdet Paşa’nın başkanlığında Mecelle Cemiyeti oluşturularak kanunun telifine başlandı."

Ahmed Cevdet Paşa, daha önce Arazi Kanunnâmesi başta olmak üzere birçok kanunun hazırlanmasında etkin rol almıştır. Ancak bu alandaki ilk teşebbüs Mecelle değildir. Maddeye göre, İslam hukukuna dayanan bir kanun ortaya koyma yönündeki ilk teşebbüs 1855 yılında Meclis-i Tanzîmât bünyesinde kurulan ilmî bir cemiyetle başlar; bu cemiyet çalışmasını tamamlayamadan dağılmıştır.

Mecelle'nin hazırlanması uzun bir sürece yayılmıştır. Ansiklopedi maddesi kanunu, "Osmanlı Devleti’nde 1868-1876 yılları arasında hazırlanan ve daha çok borçlar, eşya ve yargılama hukuku esaslarını içeren kanun" olarak tanımlar. Bu süre, kanunun parça parça hazırlanıp yürürlüğe konduğunu gösterir.

Hazırlık süreci, kanunun bütün olarak değil bölüm bölüm denetimden geçtiğini de ortaya koyar. Ansiklopedi maddesine göre cemiyet, “önce 100 maddelik mukaddimeyi ve ilk kitap olan “Kitâbü’l-Büyû‘”u hazırlayarak şeyhülislâmlığın ve diğer ileri gelen hukukçuların incelemesine sundu.” Bu bölüm, gelen değerlendirmeler ışığında düzeltilerek 22 Mart 1869 tarihli bir mazbata ile sadârete takdim edilmiştir. Böylece Mecelle, dönemin hukukçularının ortak denetiminden geçen bir metin olarak şekillenmiştir.

Cemiyetin çalışması kişilere bağlı olarak da kesintiye uğramıştır. Maddeye göre Ahmed Cevdet Paşa’nın ayrılmasının ardından “Mecelle Cemiyeti şeyhülislâmlığa bağlandı ve başkanlığına Gerdankıran Ömer Hulûsi Efendi getirildi.” Bu değişiklik, kanunun hazırlanmasında kurumsal sürekliliğin ne ölçüde korunduğu sorusunu gündeme getirir.

Yapı: mukaddime, küllî kaideler ve kitaplar

Mecelle, fıkıh geleneğini kanun tekniğiyle birleştiren özgün bir yapıya sahiptir. Maddeye göre, "Mecelle bir mukaddime ve on altı kitap içinde 1851 maddeden meydana gelmektedir. 100 maddeden oluşan mukaddime kısmında fıkhın tanımının yapıldığı birinci madde ile doksan dokuz küllî kaide yer alır."

Küllî kaideler, fıkhın meseleci yapısı içinde zamanla çıkarılmış genel hukuk prensipleridir. Maddede belirtildiği üzere bu kaideler, diğer hükümlerin fıkhın bütünlüğü içinde daha iyi anlaşılmasına yardımcı olur; ancak "tek başlarına herhangi bir hükme dayanak teşkil etmezler." Bu nokta, küllî kaidelerin yorum aracı olduğunu, bağımsız hüküm kaynağı olmadığını gösterir.

On altı kitap esas itibarıyla borçlar, kısmen eşya ve yargılama hukukunu düzenler. Bu dağılım, Mecelle'nin bir medenî kanundan çok, borçlar ve yargılama ağırlıklı bir kanun olduğunu gösterir. Aile ve miras hukuku ise Mecelle'de yer almaz; bu alanlar sonraki düzenlemelere bırakılmıştır.

Değerlendirme ve etki

Mecelle, Osmanlı hukukunda ilk kapsamlı özel hukuk kanunlaştırması olarak kabul edilir. Fıkıh hükümlerini madde madde düzenlemesi, onu hem klasik fıkıh kitaplarından hem de Batılı kanunlardan ayırır. Bu yönüyle Mecelle, hukuk tarihinde kendine özgü bir kanunlaştırma denemesidir.

Kanunun hazırlanmasında mezhep içi tercihler belirleyici olmuştur. Hanefî mezhebi içinde farklı görüşlerin bulunduğu durumlarda, uygulanacak görüşün belirlenmesi gerekmiştir. Madde, bu konuda emr-i sultânînin rolüne işaret eder: bir müctehidin görüşünün uygulanması hususunda emr-i sultânî çıktığı takdirde hâkimlerin diğer bir müctehidin görüşünü uygulayamayacağı belirtilmiştir.

Mecelle'nin sınırları da hukuk tarihi bakımından önemlidir. Aile ve miras hukukunu kapsamaması, kanunun bütün özel hukuku düzenlemediğini gösterir. Bu boşluk, sonraki dönemde ayrı düzenlemelerin yolunu açar ve Hukuk-ı Aile Kararnamesi'ne giden süreci hazırlar.

Mecelle, Cumhuriyet dönemine kadar yürürlükte kalmış ve sonraki hukuk reformlarına da zemin oluşturmuştur. 1926'da Medeni Kanun'un kabulüyle yürürlükten kaldırılmış olsa da hukuk tarihi öğretiminde temel bir metin olmayı sürdürür.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.