Tanzimat Öncesi Islahat ve Kanunnameler

Kanunnâme geleneğini, Fâtih ve Süleyman kanunnâmelerini, III. Selim'in Nizam-ı Cedid'ini ve II. Mahmud döneminde Sened-i İttifak ile başlayan merkezîleşmeyi ele alır.

Kanunnâme geleneği ve Fâtih dönemi

Osmanlı hukukunda örfî düzenlemelerin yazılı biçimi kanunnâmedir. Ansiklopedi maddesi terimi şöyle tanımlar: "Osmanlılar’da devlet tarafından belirlenen ve derlenen kanunları ifade eden bir terim." Kanunnâmeler, ferman ve hükümlerden farklı olarak derli toplu bir düzenleme niteliği taşır.

Kanunnâme geleneğinin kurumsallaşmasında Fâtih Sultan Mehmed belirleyici bir yer tutar. Maddeye göre, "Fâtih Sultan Mehmed, kendisinden sonraki nesilleri bağlayıcı şekilde tedvin edilmiş ve resmî olarak yürürlüğe konulmuş bir kanunnâme neşreden ilk müslüman hükümdar olarak görünmektedir." Bu yönüyle Fâtih kanunnâmesi, sonraki düzenlemelerin de temelini oluşturur.

Kanunnâmeler yalnız ceza hukukunu değil, toprak tasarrufunu, vergileri ve reâyânın yükümlülüklerini de düzenler. Bu geniş kapsam, örfî hukukun klasik dönemde ne kadar merkezî bir yer tuttuğunu gösterir. Ancak bu düzenlemeler şer'î hukukun yerine geçmez; onun bıraktığı alanlarda ve onunla çatışmamak kaydıyla işler.

Süleyman kanunnâmesi ve sonraki dönem

Kanunnâme geleneği Kanûnî Sultan Süleyman döneminde daha sistematik bir biçime kavuşur. Ansiklopedi maddesi bu kanunnâmenin yapısını şöyle açıklar: "Üç büyük bölüme ayrılmış olup ilk bölüm, Fâtih Sultan Mehmed’in ceza kanununun genişletilmiş ve daha sistematize edilmiş bir uyarlamasıdır." Böylece Fâtih düzenlemesi, yeni ihtiyaçlara göre genişletilerek sürdürülmüştür. Kanunnâmenin üçüncü bölümü ise "reâyânın hakları ve yükümlülüklerini ve mîrî toprak tasarrufu şartlarını ele alır". Bu dağılım, ceza, toprak ve vergi düzeninin aynı metin içinde birlikte ele alındığını gösterir.

Sonraki yüzyıllarda kanunnâme tedvininden çok, tek tek hükümlerle yönetim tercih edilmiştir. Maddede belirtildiği üzere, imparatorluğa ait hükümler tek tek yayımlanmış ve sonuç olarak tedvin edilmiş yalnız birkaç kanunnâme kalmıştır. Bu durum, Osmanlı hukukunun merkezî bir kanun kitabından çok, katmanlı bir düzenlemeler bütünü olduğunu gösterir.

XVII. ve XVIII. yüzyıllarda ise "kanun-ı kadîm"e dönüş söylemi öne çıkar. Adaletnâmeler, bozulan düzeni eski kurallara göre yeniden kurmayı amaçlar. Bu söylem, örfî hukukun değişebilirliğiyle birlikte düşünüldüğünde, meşruiyetin geçmişe bağlanması anlamına gelir.

III. Selim ve Nizam-ı Cedid

XVIII. yüzyılın sonunda Osmanlı yönetimi, askerî ve malî alanda kapsamlı bir yenilenme ihtiyacıyla karşılaşır. III. Selim döneminde bu ihtiyaç Nizam-ı Cedid adıyla anılır. Ansiklopedi maddesi kavramın anlamını şöyle açıklar: "III. Selim devrinde ise belirli bir anlam kısıtlaması içinde herhangi bir alanda yapılan düzenlemelere işaret eden bir tabir olmaktan ziyade sivil ve askerî bütün kurumların geniş kapsamlı olarak çağdaş ihtiyaçlara cevap verebilecek şekilde yenilenmesi, yeni bir düzene kavuşturulması ve eski konumlarına son verilmesi mânasında kullanılmıştır."

Bu tanım, Nizam-ı Cedid'in yalnız askerî bir reform değil, bir bütün olarak düzen değişikliği olduğunu gösterir. Maddeye göre kavram, "yerleşik ve geleneksel düzen (nizâm-ı kadîm) kavramı karşıtı" bir anlama sahiptir. Böylece eski düzen ile yeni düzen arasında açık bir karşıtlık kurulmuştur.

Nizam-ı Cedid döneminde vergi ve askerlik alanında yeni düzenlemeler yapılmış, danışma meclisleri oluşturulmuş ve devlet işlerinin görüşülmesinde yeni usuller denenmiştir. Ancak reformlar, dirençle karşılaşmış ve dönemin siyasi çalkantıları içinde kesintiye uğramıştır. Yine de bu dönem, Tanzimat öncesi ıslahatın düşünsel ve kurumsal zeminini büyük ölçüde hazırlar; sonraki reformların dili, yöntemi ve kurumları burada şekillenir.

II. Mahmud, Sened-i İttifak ve merkezîleşme

Tanzimat öncesi dönemin en kritik belgesi Sened-i İttifaktır. Ansiklopedi maddesi belgeyi "Osmanlı tarihinde merkez bürokrasisi ile âyan arasında imzalanan belgenin adı" olarak tanımlar. Belge, 7 Ekim 1808'de sadrazam Alemdar Mustafa Paşa'nın başkanlığındaki toplantı sonucunda kaleme alınmıştır.

Sened-i İttifak, merkezî iktidar ile taşradaki âyan arasında bir denge kurmayı amaçlar. Vergilere ilişkin hükümler bu dengeyi açıkça gösterir: "Vergilere dair olan yedinci madde, vergilerin halkın ödeyebileceği oranda olmasına, ağır vergilerin vükelâ ile âyanın görüşmeleri sonucu hafifletilmesine ve âyanın halka zulmedenleri devlete bildirmesine dairdi." Bu düzenleme, keyfî vergilendirmeye karşı bir sınır getirme girişimidir.

Belgenin hukuk tarihi bakımından önemi, merkezî otoritenin taşra güçleriyle yazılı bir mutabakat içine girmesidir. Ancak Sened-i İttifak, anayasal bir belge değildir; taraflar arasında geçici bir denge kurar. II. Mahmud döneminde bu denge merkez lehine bozulmuş ve merkezîleşme politikası hız kazanmıştır.

II. Mahmud'un reformları, divanın yerine nezaretleri getirmiş ve yönetimde yeni bir bürokrasi anlayışı kurmuştur. Bu süreç, Tanzimat Fermanı'na giden yolun hazırlığıdır. Böylece Tanzimat öncesi ıslahat, hukuk düzeninin kurumsal çerçevesini değiştirmeye başlamış olur.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.