Tanzimat ve Islahat Fermanları

Gülhane Hatt-ı Hümâyunu'nun ilkelerini, Tanzimat dönemi kanunlaştırmalarını ve 1856 Islahat Fermanı'nın eşitlik düzenini ele alır.

Gülhane Hatt-ı Hümâyunu (3 Kasım 1839)

Tanzimat dönemi, 3 Kasım 1839'da ilân edilen Gülhane Hatt-ı Hümâyunu ile başlar. Ansiklopedi maddesi fermanın temel vaadini şöyle özetler: "3 Kasım 1839’da ilân edilen ve bütün Osmanlı tebaasının kanun önünde eşit sayıldığını, herkesin can, mal ve namus dokunulmazlığının devletin güvencesi altında olduğunu açıklayan Gülhane Hatt-ı Hümâyunu".

Fermanın hukuk tarihi bakımından önemi, bu üç güvenceyi açıkça ilan etmesidir: kanun önünde eşitlik, can ve mal güvenliği, namus dokunulmazlığı. Bu ilkeler, keyfî yönetime karşı bireyin korunmasını amaçlar. Ferman, ayrıca vergi adaleti ve askerlik süresinin sınırlandırılması gibi somut taahhütler de içerir.

Fermanın hazırlanmasında Mustafa Reşid Paşa merkezî bir rol oynar. Maddeye göre, "Gülhane Hatt-ı Hümâyunu’nun hazırlanıp ilân edilmesi sürecinde Mustafa Reşid Paşa’ya çok merkezî bir yer verilmektedir." Ferman, Gülhane meydanında vükelâ, ulemâ, patrikler, esnaf temsilcileri ve sefirlerin önünde okunmuştur.

Tanzimat'ın ne zaman sona erdiği tartışmalıdır. Madde, dönemin bitişi için farklı tarihlerin ileri sürüldüğünü belirtir. Bu tartışma, Tanzimat'ı tek bir olay değil, uzun bir dönüşüm süreci olarak okumayı gerektirir ve hukuk tarihçileri için dönemlendirme sorununu da beraberinde getirir.

Tanzimat dönemi kanunlaştırmaları

Tanzimat, yalnız bir ferman değil, bir kanunlaştırma hareketidir. Bu dönemde ceza, ticaret, arazi ve yargılama alanlarında ardı ardına düzenlemeler yapılır. Amaç, fermanla ilan edilen güvenceleri uygulanabilir hukuk kurallarına dönüştürmektir.

Yargı alanında nizamiye mahkemeleri kurulmuş, şer'î mahkemelerin yanında ikinci bir yargı kolu doğmuştur. 1858 tarihli Arazi Kanunnâmesi toprak hukukunu düzenlerken, ticaret alanında Fransız örneklerinden esinlenen düzenlemeler yapılmıştır. Böylece Osmanlı hukuku, ikili bir yapı içinde modernleşmeye başlar.

Bu kanunlaştırma hareketi, hukukta birlik sorununu da gündeme getirir. Şer'î hukuk ile yeni kanunlar arasındaki ilişki, dönemin en önemli tartışma konularından biridir. Mecelle, bu soruna verilen en kapsamlı cevap olarak sonraki konunun konusudur.

Tanzimat kanunları, yönetim yapısını da değiştirir. Vilâyet nizamnâmeleriyle taşra yönetimi yeniden düzenlenmiş, merkezî bürokrasi güçlendirilmiştir. Bu değişiklikler, hukukun uygulanma biçimini de etkiler.

Islahat Fermanı (18 Şubat 1856)

Tanzimat'ın eşitlik vaadi, 1856'da yeni bir fermania genişletilir. Ansiklopedi maddesi süreci şöyle anlatır: "18 Şubat 1856’da Islahat Fermanı ilân edildi. Burada gayri müslimlere vatandaşlık hukuku açısından müslümanlarla tam eşitlik sağlayan önemli haklar tanındı; böylece yabancı güçlerin devletin iç işlerine müdahalesi önlenmek istendi."

Fermanın ilanında dış baskının payı büyüktür. Maddeye göre, Batılı devletler Gülhane Hatt-ı Hümâyunu'nu yeterli bulmamış ve gayri müslimlerle müslümanlar arasında tam eşitlik istemiştir. Ferman, bu taleplere cevap vermek ve müdahale gerekçesini ortadan kaldırmak amacıyla hazırlanmıştır.

Ferman, uygulamaya dönük somut taahhütler de içerir. Metne göre, "Hapishaneler ıslah edilecek ve her türlü eziyet ve işkenceye son verilecektir. Buna uymayan görevliler cezalandırılacaktır." Aynı metin, hukuk eşitliğinin görev eşitliğiyle tamamlanması düşüncesiyle gayri müslimlerin askerlik yapmasını da düzenler; yükümlülük, bedel verilerek de yerine getirilebilecektir.

Islahat Fermanı, gayri müslim tebaaya tanınan haklar bakımından önemli bir adımdır. Ancak uygulamada bu eşitliğin hayata geçirilmesi kolay olmamıştır. Fermana yönelik tepkiler, hem müslüman tebaa hem de bazı devlet görevlileri arasında görülmüştür. Bu nedenle ferman, hukuki metin ile toplumsal gerçeklik arasındaki gerilimi gösterir.

İki ferman birlikte değerlendirildiğinde, Osmanlı hukukunda birey-devlet ilişkisinin değişmeye başladığı görülür. Tebaa kavramı, eşit yurttaşlık fikrine doğru evrilir; ancak bu süreç, Kanun-ı Esasi'ye kadar uzanan bir arayış içinde ilerler.

Fermanların hukuki niteliği ve dış müdahale sorunu

Fermanlar, padişahın tek taraflı iradesine dayanan hatt-ı hümâyun niteliğindedir. Bu nedenle bağlayıcılıkları, anayasal bir belgeden farklı olarak, doğrudan padişahın iradesinden kaynaklanır. Islahat Fermanı'nın ilan sürecinde bu nitelik özellikle önem kazanır.

Maddeye göre, Viyana Konferansı'nda "padişahın kendiliğinden gayri müslimlere verdiği imtiyazları yine kendiliğinden genişletmesine ve barış antlaşmasından önce ilân etmesine karar verildi." Böylece fermanın, dış baskıyla değil padişahın kendi iradesiyle verildiği görüntüsü korunmak istenmiştir.

Bu hassasiyet, Paris Antlaşması'nda da sürer. 30 Mart 1856 tarihli antlaşmanın dokuzuncu maddesi, padişahın kendi iradesiyle ilan ettiği hatt-ı hümâyunun devletlere tebliğini düzenler. Osmanlı tarafı, fermanın antlaşmaya "senet" olarak eklenmesine karşı çıkmış; böylece iç işlere müdahale kapısının kapanmasını amaçlamıştır.

Bu tartışma, Tanzimat hukukunun temel gerilimini gösterir: reformlar hem iç ihtiyaçtan hem dış baskıdan doğmuştur. Fermanların hukuki niteliği değerlendirilirken bu ikili kaynak dikkate alınmalıdır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.