Glif Tutarlılığı: Alfabe Tek Bir DNA'dan Türer

İyi bir alfabe, tek tek güzel harflerin toplamı değildir. o ve n gibi iki temel harf, bütün alfabenin eğri, gövde ve boşluk DNA'sını taşır; öteki harfler bu DNA'dan türetilir.

Tek harf güzel, alfabe dağınık

Yeni başlayan biri harfleri tek tek çizer ve her birini ayrı bir kompozisyon gibi değerlendirir. Sonuç çoğu zaman şudur: tek tek bakıldığında güzel, yan yana geldiğinde dağınık bir alfabe. Çünkü yazı tipi bir harf koleksiyonu değil, bir sistemdir.

FontForge'un kitabı bunu net söyler: yazı tipi tasarımını “harika harflerden oluşan bir koleksiyon” değil, “harika bir harf koleksiyonu” olarak düşünmek gerekir. Yani tek bir harfin mükemmelliği değil, harflerin birlikte çalışması önemlidir. Bu yüzden tasarımda en çok tekrar eden özellikler öne çıkar; çünkü bu özellikler fontun sesini ve kullanım alanını belirler.

Bunu anlamanın pratik yolu şudur: harfleri tek tek değil, üçlü gruplar hâlinde yan yana koy. “on”, “dü”, “ba” gibi heceler, iki harfin arasındaki mesafenin ve ağırlığın uyuşup uyuşmadığını hemen gösterir. Tek tek baktığında fark etmediğin bir kalınlık farkı, kelimenin ortasında bir tümsek gibi görünür. FontForge'un kitabı bu yüzden tasarımın erken aşamasında bile harfleri kelime içinde değerlendirmeyi önerir; çünkü harf ancak komşusuyla birlikte anlam kazanır.

İki harf, bütün alfabe: o ve n

FontForge'un önerdiği başlangıç, alfabenin tamamını değil, iki harfini çizmektir: o ve n. Bu iki harf, biçim, boşluk ve denge kararlarının çoğunu sabitler. o yuvarlak formu ve iç boşluğu (counter) tanımlar; n ise düz gövdeyi, omuz eğrisini ve gövde aralıklarını tanımlar.

o'nun etkisi geniştir: b, c, d, e, p ve q bu yuvarlak formun izlerini taşır. n'den ise m, h ve u türetilir; i ve l de n'nin gövdesinden doğar. d harfi, o ile h'nin birleşiminden kurulur; birleşme yerinde o'nun sağ tarafı daraltılır, serif için küçük bir yer açılır. Yani her harf sıfırdan çizilmez; var olan biçimlerden türetilir ve birleşim yerlerinde optik olarak düzeltilir.

Bu türetmenin bir başka sonucu daha var: boşluk kararları da bu iki harften yayılır. o'nun iç boşluğu bütün yuvarlak harflerin göz ölçüsünü belirler; n'nin gövde aralıkları ise m ve h'nin ritmini kurar. Bu yüzden o ve n'yi değiştirmek, alfabenin tamamını değiştirmek demektir. Deneyimli bir tasarımcı bu iki harfe “temel” muamelesi yapar ve onları en son değiştirir.

Büyük harfler de aynı aileden

Büyük harflerde başlangıç H ve O'dur. O'nun biçimi C, G ve Q hakkında çok şey söyler; H'nin biçimi ise I ve J'yi, ayrıca B, D, E, F, K, L, P ve R'nin sol tarafını etkiler. A'nın biçimi V'yi, V'nin biçimi de Y, W ve X'i belirler.

Bu türetme zinciri, alfabenin neden bir aile gibi göründüğünü açıklar. Ama FontForge bir uyarı da ekler: büyük harflerin gövde kalınlığı çoğu zaman küçük harflerden biraz daha ağır olmalıdır. Yani büyük harf, küçük harfin büyütülmüş kopyası değildir; aynı DNA'nın farklı bir yoğunlukta ifadesidir.

Tutarlılık, aynılık değildir

Türetme, kopyalama demek değildir. n'den m üretirken gövde aralıkları değişir; u üretirken yalnız aralık değil, serifler de değişir. d üretirken o'nun sağ tarafı daraltılır. FontForge bu düzeltmelerin otomatik olmadığını, noktaları elle itmek gerektiğini söyler.

Ayrıca aşırı modülerlik kendi izini bırakır; kitap bunu açıkça uyarır. Her harfi aynı parçalardan kurmaya çalışmak, alfabeyi bir yapboz gibi gösterir. İyi tutarlılık, aynı eğriyi ve aynı gövde kalınlığını paylaşmak ama her harfin kendi ihtiyacına göre nefes almasına izin vermektir. Yani amaç “hepsi aynı” değil, “hepsi aynı elden çıkmış” hissidir.

Ayrıca tutarlılık bir kez kurulduktan sonra bozulabilir. Yeni bir harf eklerken ya da bir glifi düzeltirken, o harfin öteki harflerle akrabalığı yeniden kontrol edilmelidir. FontForge'un kitabında bu, tasarımın sonuna doğru bütün alfabeyi yeniden gözden geçirme tavsiyesi olarak görünür: tek tek düzeltmeler birikir ve sonunda alfabe eski tutarlılığını kaybedebilir.

JamFont'ta türetmeyi denemek

JamFont'un piksel kipinde harf kopyalama vardır: bir glifi Ctrl+C ile kopyalar, başka bir harfe geçip Ctrl+V ile yapıştırırsın. Bu, türetme mantığını birebir uygulamayı sağlar. o'yu kopyalayıp b'ye yapıştır, sonra sol tarafa düz bir gövde ekle. Aynı o'yu d'ye yapıştır, gövdeyi sağa ekle. p ve q için gövdeyi alta ve yana taşı. n'yi kopyalayıp h'ye yapıştır, ascender'ı uzat; m'ye yapıştır, ikinci omzu ekle; u'ya yapıştır, üst kısmı kes.

Vektör kipinde glifler arası kopyalama yoktur; bu yüzden aynı işi kalemle yeniden çizmek gerekir. Bu da aslında faydalıdır: aynı eğriyi ikinci kez çizmek, onu gerçekten anlamayı gerektirir. Hangi noktaların tekrar ettiğini, hangilerinin harfe göre değiştiğini elle görürsün.

Sonuçta bakacağın şey tek tek harfler değil, alfabenin tamamıdır: harfleri yan yana diz, aralarındaki ritmi ve gövde kalınlığını karşılaştır. Tutarlılık, bu ritimde görünür.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.